MESELE İYİ PUAN ALMAK MI, YA İNSAN OLMAK?

Türkiye'de eğitimin süresi yeniden tartışılıyor. Zorunlu eğitim kaç yıl olmalı? Çocuklarımız okul sıralarında ne kadar zaman geçirmeli? Eğitim sistemi nasıl düzenlenmeli?

Elbette bunlar önemli sorular. Ancak bana kalırsa tartışmanın merkezinde çok daha esaslı bir mesele bulunuyor: Biz çocuklarımızı yalnızca sınav kazanmaya mı hazırlıyoruz, yoksa iyi bir insan olarak yetişmelerini mi sağlıyoruz?

Bugün diplomaların, sertifikaların ve akademik unvanların çoğaldığı bir dünyada yaşıyoruz. Birkaç saniyede dünyanın en büyük kütüphanelerine ulaşabiliyor, yapay zekâ aracılığıyla karmaşık meseleler hakkında bilgi edinebiliyoruz. Fakat bütün bu gelişmelerin ortasında cevap bekleyen bir soru var: Bilgimiz arttıkça insanlığımız da aynı ölçüde gelişiyor mu?

Demek ki bilgi sahibi olmakla iyi insan olmak aynı şey değildir. Bilgi insana güç kazandırır; fakat o gücün hangi amaçla kullanılacağını belirleyen şey, insanın karakteridir.

Bilgi Öğretiyoruz, Peki Ya Vicdan?

Eğitim sistemimizin başarısını çoğunlukla sınav sonuçlarıyla ölçüyoruz. Öğrenciler kaç net yaptı, hangi üniversiteyi kazandı, hangi bölüme yerleşti?

Elbette çalışkanlık, disiplin ve akademik başarı önemlidir. Fakat bir çocuğun başarısı yalnızca aldığı notlar mıdır?

Bir öğrenci matematikte çok başarılı olabilir. Peki haksızlık karşısında nasıl davranıyor? Başkasının hakkına saygı gösteriyor mu? Hata yaptığında sorumluluk alabiliyor mu? Kendinden daha güçsüz birine nasıl davranıyor?

Çünkü hayat yalnızca doğru cevapları bulmaktan ibaret değildir. Bazen insanın en büyük sınavı, kimsenin görmediği bir yerde doğru olanı yapabilmesidir.

Karakter dediğimiz şey de burada ortaya çıkar. İnsan yalnızca denetlendiği zaman değil, denetlenmediği zaman da dürüst kalabiliyorsa; çıkarına aykırı olsa bile adaletten ayrılmıyorsa; güç sahibi olduğunda başkalarını ezmiyorsa sağlam bir ahlâkî temelden söz edebiliriz.

Karakter eğitimi okulun duvarlarıyla sınırlı değildir. Evde başlar, okulda gelişir, toplumda sınanır.

Para, Makam ve Karakter İmtihanı

Bugün toplumumuzda giderek daha fazla hissettiğimiz güven kaybının köklerini yalnızca ekonomide, siyasette veya kurumların işleyişinde aramak eksik bir değerlendirme olur. Meselenin önemli bir boyutu da yetiştirdiğimiz insanın karakterinde saklıdır.

Parayı hayatın merkezine yerleştiren, menfaat karşısında ilkelerinden kolayca vazgeçebilen, daha fazla kazanmak uğruna başkasının hakkını görmezden gelebilen bir insan anlayışı bir günde ortaya çıkmaz. Bu anlayışın oluşmasında aileden başlayarak okulda ve toplum hayatında devam eden değerler eğitimi de çok önemlidir.

Çünkü insanın karakteri çoğu zaman imkânsızlıklar içerisinde değil, imkânlara kavuştuğunda sınanır.

Parası yokken dürüst olmakla, büyük kazanç fırsatları karşısında dürüst kalmak aynı imtihan değildir. Yetkisizken adaletten söz etmek kolaydır; asıl mesele yetki sahibi olduğunda adaletten ayrılmamaktır. Makam, servet ve güç insanın karakterini her zaman değiştirmez; karakterinde zaten bulunan zaafları daha görünür hâle getirir.

İşte bu yüzden çocuklarımıza yalnızca başarılı olmayı değil, başarı karşısında ahlâkını korumayı da öğretmeliyiz. Para kazanmayı öğretirken helâl kazancın değerini, rekabeti öğretirken hakkaniyeti, yükselmeyi öğretirken tevazuyu da kazandırmalıyız.

Bir toplumun asıl meselesi, zengin insanlar yetiştirememesi değil; zenginleşirken ahlâkını koruyabilen insanlar yetiştirememesidir.

Bir hekime giderken yalnızca bilgisinden değil, meslek ahlâkından da emin olmak isteriz. Bir mühendisin yaptığı binada otururken yalnızca hesaplarının doğruluğuna değil, malzemeden çalmayacağına da güvenmek isteriz. Bir hâkimin karşısına çıktığımızda kanunları bilmesinin yanında adaletli davranacağına inanmak isteriz.

İşte bu yüzden eğitim meselesi yalnızca bireysel başarı değil, aynı zamanda toplumsal güven meselesidir. Üniversite sayısını artırmak, daha fazla insanı diploma sahibi yapmak elbette değerlidir. Ancak meslek ahlâkını ve başkalarının hakkına saygıyı güçlendiremezsek, eğitimden beklediğimiz toplumsal faydayı elde edemeyiz.

Karakterin Temeli Çocuklukta Atılır

Bir nörolog olarak meselenin nörogelişimsel boyutunu da önemsiyorum. Çocukluk ve ergenlik dönemleri, beynin duyguları düzenleme, davranışları kontrol etme ve sosyal ilişkileri değerlendirme becerilerinin geliştiği önemli dönemlerdir.

Özellikle planlama, dürtü kontrolü ve davranışların sonuçlarını değerlendirmeyle ilişkili prefrontal beyin ağları ergenlik boyunca gelişimini sürdürür. Ancak karakteri yalnızca beynin belirli bir bölgesine indirgemek doğru değildir. Aile ortamı, eğitim, arkadaş ilişkileri ve yaşanan tecrübeler de belirleyicidir.

Bir çocuğa yalnızca neyin doğru olduğunu söylemek yetmez. Doğru davranışı yaşayabileceği bir çevre de sunmak gerekir. Çocuk hata yaptığında onu aşağılamak yerine sorumluluk almayı öğretmek, bir arkadaşına haksızlık yaptığında karşısındakinin ne hissettiğini anlamasına yardımcı olmak, karakter gelişimine katkıda bulunabilir.

Burada disiplinle korkuyu da birbirinden ayırmalıyız. Korktuğu için sessiz kalan bir çocuk, mutlaka özdenetim geliştirmiş değildir. Gerçek özdenetim, zamanla içselleştirilen sınırlar ve sorumluluk duygusuyla güçlenir.

Çocuk eğitiminde net sınırlar, kararlılık ve tutarlılık önemlidir. Fakat bunların merhamet ve saygıyla birlikte bulunması gerekir.

Çünkü çocuklarımıza kazandırmak istediğimiz değerleri önce kendi hayatımızda göstermeliyiz. Evde dürüstlükten söz edip gündelik hayatta küçük hileleri normalleştiriyorsak, okulda adaleti anlatıp kayırmacılığı hoş görüyorsak, çocuklarımızın hangi davranışı örnek alacaktır?

Nasıl Bir İnsan Yetiştiriyoruz?

Elbette ahlâkî olgunluk yalnızca diploma sahiplerine özgü değildir. Diploma sahibi olmayan bir insan da son derece erdemli olabilir. Mesele, eğitim ile karakter gelişiminin birbirini tamamlamasıdır.

Bugün eğitim süresini tartışırken asıl mevzuyu gözden kaçırmayalım. Bir yıl fazla veya eksik eğitim, tek başına iyi ya da kötü bir sistemin göstergesi değildir. Önemli olan o yılların nasıl değerlendirildiği ve çocukların nasıl bir insan olarak hayata hazırlandığıdır.

Belki de çocuklarımıza sürekli sorduğumuz soruyu değiştirmemiz gerekiyor.

Yalnızca “Büyüyünce ne olacaksın?” diye değil, “Nasıl bir insan olacaksın?” diye de sormalıyız.

Çünkü meslek, insanın ne iş yaptığını anlatır. Karakter ise o işi nasıl yaptığını gösterir.

Bir ülkenin geleceğini yalnızca okullarından kaç mezun verdiği değil, o mezunların para, makam ve güç karşısında ne kadar dik durabildiği de belirler.

Yıllar önce kaleme aldığım Ebeveyn Okulu adlı kitabımda da üzerinde durduğum temel meselelerden biri, çocuk yetiştirmenin yalnızca onların ihtiyaçlarını karşılamak veya akademik başarılardan ibaret olmadığı düşüncesidir. Anne babalık, her şeyden önce bir insan yetiştirme sorumluluğudur. Çocuklarımızın hangi okulu kazandığına, kaç puan aldığına gösterdiğimiz hassasiyeti; dürüstlüklerine, merhametlerine, vicdanlarına ve sorumluluk duygularına da göstermeliyiz. Çünkü çocuk, hayata ilişkin ilk derslerini okul sıralarında değil, anne babasının davranışlarında alır. Bir çocuğa bırakabileceğimiz en değerli miras, yalnızca iyi bir eğitim değil, sağlam bir karakterdir.

Eğitim insana yalnızca yükselmeyi değil, yükseldiğinde insan kalabilmeyi de öğretmelidir.