PARA

Modern dünyada, neredeyse bebeklikten itibaren “para” sanki her şeye ulaşmanın anahtarıymış gibi anlatılır. Oyuncaklar, dondurmalar, son model telefonlar, evler, arabalar… Hepsi için bize “Paran varsa alırsın, yoksa geçmiş olsun!” denir. Bu telkinler öyle içimize işler ki aslında maddî bir araç olan para, beynimizin derinlerinde adeta “psikolojik dopamin kaynağı” hâline gelir. Zaten dopamin bildiğin gibi “arzu ve ödül” kimyasalı. Para da doğrudan bu kimyasalı salgılatmadığı halde biz ona öyle bakıyoruz ki, sanki en büyük ödülmüş gibi davranmaya başlıyoruz. Zihnimiz de bununla pekişiyor: “Ne kadar paran varsa, o kadar değerlisin!” diye bir algı oluşuyor. Bu öyle bir noktaya varıyor ki banka hesabımızdaki sıfırları, kendi kıymetimiz gibi görür hâle geliyoruz.

Bir yandan, para hayatımızı kolaylaştıran bir nimet. Öbür yandan, beyin kimyamızı şekillendiren bir unsur. Yeni bir kazancın getirdiği dopamin dalgası, bizi kısa süreli mutlu ediyor. Ama bu hissin ardında, “kaybetme korkusu” veya “daha fazlasını isteme” gibi stresli durumlar da gizli. Kaybetme acısının, kazanmanın verdiği hazdan daha sarsıcı olduğu bilinir. Yani parayla ilgili kararlar, hem haz (dopamin) hem de stres (kortizol) barındıran bir macera.

Dopamin, genelde gelecekteki lezzetlere odaklanmamızı sağlar; para mevzuu da buna dâhil. Bir yandan daha çok kazanıp mutlu olacağımızı düşünürüz, ama öte yandan kaybetme ihtimaliyle korku ve gerilim yaşarız.

Mesela borsada, hisse değerinin düştüğünü öğrendiğin anda, bedenin için bir “tehlike” sinyali almış gibi kortizol salgılarsın. Susuz kalmış bir seyyahın çektiği panik ile senin yaşadığın, kimyasal düzeyde benzerdir. İkisi de “tehdide” verilen tepkidir.

Aslında para, zihnimizi düşündüğümüzden çok daha derin etkiliyor. Hatta bazı araştırmalar1 “para kazanmanın ağrı kesici etkisi” olduğunu göstermiş. Kaybetmek ise ağrı eşiğini düşürüyor, yani insanı daha hassas hâle getiriyor. Bunu kavradığımızda, paranın nasıl olup da bizi böylesine esir alabildiğini daha iyi anlıyoruz.

1 Becker, S., Gandhi, W., Elfassy, N. M., & Schweinhardt, P. (2013). The role of dopamine in the perceptual modulation of nociceptive stimuli by mo netary wins or losses. European Journal of Neuroscience, 38(7), 3080-3088.