EBEVEYNLİK ÇEŞİTLERİ

Bir çocuğun hayatındaki en belirleyici iki unsuru, genetik mirası ve yetiştiği çevre oluşturur. Ancak, sağlam bir aile yapısının gücü, genlerin belirleyiciliğini gölgede bırakabilir. İyi bir aile ortamı, çocuğun genetik yatkınlıklarını aşmasına ve onları olumlu yönde şekillendirmesine imkân tanır. Bu bağlamda, genetik faktörlerin rolü, ailenin sağladığı sağlam ve destekleyici çevre ile dengelenir, hatta çoğunlukla aşılır. Böylece, çocukların kişilik ve sosyal gelişimleri, ailelerinin sunduğu değerler ve fırsatlarla zenginleşir.

Dünyadaki anne baba sayısı kadar çok ebeveynlik çeşidi vardır. Her aile benzersizdir, biriciktir. Ama işleri kolaylaştırmak için gruplandırma yapmak âdettendir. Eğitim bilimlerinde genel olarak ebeveynleri disiplin/talep/kural ve şefkat/hassasiyet/ilgi seviyelerine göre gruplara ayırıyoruz. Ebeveynlik otoritatif (yüksek disiplin, yüksek şefkat), otoriter (yüksek disiplin, düşük şefkat), serbest (düşük disiplin, yüksek şefkat) veya ihmalkâr (düşük disiplin, düşük şefkat) şeklinde dört gruba ayrılır.

Otoritatif ebeveynlik, “ebeveynliğin reçetesi” gibidir; kurallar ve sevgi dengeli bir şekilde sunulur, çocuklar düzgün bir çizgide yürürken arada bir çizgi dışına çıkmalarına da izin verilir. Bu ebeveynler, çocuklarına “neden”leri açıklar, onları karar alma süreçlerine dahil eder, böylece çocuklar hem kendi ayakları üzerinde durmayı hem de aile değerlerine saygı duymayı öğrenir. Sonuç? Sorumluluk sahibi, sosyal becerileri gelişmiş, kendine güvenen çocuklar.

Otoriter ebeveynlik, “askeri disiplin” tarzında ilerler; kurallar katı, tolerans düşüktür. Bu evde, “çünkü ben öyle dedim” sıkça duyulan bir cümledir. Çocuklar, sıkı kurallar nedeniyle düzene uyum sağlama konusunda ustalaşır, ancak bu, özgüven ve bağımsız düşünme yeteneklerinin gelişimini sınırlar. Böyle bir evden çıkan çocuklar, eğer patlama krizi geçirip her şey ters tepmezse, genellikle toplumun beklentilerine uyum sağlamada başarılı olurlar. Ancak iş başa düştüğünde kendini ifade etme ve tek başına karar alabilme gibi kabiliyetleri sınırlı kalır.

Serbest ebeveynlik, “çocuk parkı” gibidir; kurallar gevşek, orijinallik ve kendini ifade ön plandadır. Çocuklar, neredeyse sınırsız özgürlük içinde büyür, bu da onların özgüvenli ve bağımsız çocuklar olmalarını sağlar. Ancak, bu “her şey serbest” yaklaşımı, bazen çocukların düzen, disiplin ve sorumluluk anlayışını zayıflatabilir, karar verme ve sonuçları değerlendirme becerileri gelişmeyebilir.

İhmalkâr ebeveynlik, “görünmez ebeveyn” senaryosudur; disiplin ve şefkat sınırlı, çocuklar büyük oranda kendi başlarınadır. Bu çocuklar, genellikle hayatı kendi başlarına öğrenir, bu da onları bağımsız yapabilir; ancak aynı zamanda güven, bağlanma ve sosyal beceriler konusunda zorluklar yaşayabilirler. Duygusal destek eksikliği, bu çocukların hayatın zorlukları karşısında daha savunmasız olmalarına yol açabilir.

Disiplin, dışardan bakınca da belli olabildiği halde şefkat tam anlaşılamayabilir. Bu da bazı karışıklıklara sebep olur. Mesela otoritatif ve otoriter ebeveynler bazen birbirine karışır. İkisinin ortak noktası kuralların ve disiplinin olmasıdır. Aradaki fark ise birinde sevgi ve şefkatin hissedilmesi, diğerinde ise var olsalar bile hissedilememesidir. Serbest ve ihmalkâr ebeveynlik de karıştırılır. İkisi de disiplini gevşek tutsa da serbest ebeveynlikte çocuk sevgiyle ve ilgiyle desteklenir, ihmalkârda ise sevgi bile belirsizdir. Çoğu ebeveyn kendini otoritatif görmeye meyillidir ama cemiyetteki çeşit çeşit problemleri olan insanlar, hiç de böyle olmadığını göstermektedir.