ASIRLARIN İÇ İÇE GEÇTİĞİ BÜYÜK MABET: ŞAM EMEVİYE CAMİİ

Şam’ın Hamidiye Çarşısı’nın sonuna gelindiğinde insanı olağanüstü bir tarih karşılar.

Bir tarafta Roma döneminden kalan Jüpiter Tapınağı’nın kalıntıları, diğer tarafta Emevilerin başkent Şam’a inşa ettikleri meşhur Emeviye Camii...

Aynı noktada farklı medeniyetlerin asırlar boyunca bıraktığı izler yan yana durmaktadır.

Şam Emeviye Camii’nin bulunduğu alanın geçmişi çok eskiye uzanır. Roma döneminde burada Jüpiter’e adanmış büyük bir tapınak bulunuyordu.

Yunanlıların Zeus dediği tanrıya Romalılar Jüpiter diyordu.

Bugün Emeviye Camii çevresinde görülen dev sütunların ve mimari parçaların bir bölümü bu eski tapınağın hatırasıdır.

ROMA TAPINAĞINDAN EMEVİYE CAMİİ’NE

Emeviler Şam’a geldiklerinde bölgedeki eski yapıların tamamını ortadan kaldırmadılar.

Jüpiter Tapınağı’nın kalıntılarının bir kısmı bugün dahi görülebiliyor. Caminin inşasında kullanılan bazı büyük sütunların da Roma yapılarından getirilen devşirme malzemeler olduğu görülüyor.

Aynı şekilde bölgede daha önce bulunan Hristiyanlık dönemine ait bazı hatıralar da muhafaza edildi.

Emeviye Camii’nin içinde Hazreti Yahya’ya ait olduğuna inanılan makam bugün hâlâ bulunmaktadır.

Eski kilise döneminden kalan bazı unsurların da yapının tarihî hafızası içinde yaşamaya devam ettiği anlatılır.

Bu nedenle Emeviye Camii yalnızca Emevi dönemini anlatan bir eser değildir.

Roma’yı, Hristiyanlık dönemini, Emevileri, Selçukluları, Zengileri, Memlükleri ve sonraki İslam devletlerini aynı yerde okuyabileceğiniz büyük bir tarih kitabıdır.

EMEVİLERDEN KALAN MUHTEŞEM MOZAİKLER

Caminin avlusuna girildiğinde ilk dikkat çeken ayrıntılardan biri Emevi döneminden kalan mozaiklerdir.

Ağaçlar, köprüler, kasırlar, yeşillikler ve şehir manzaralarını andıran kompozisyonlar bulunur.

Bu mozaiklerde insan ve hayvan figürleri yerine şehir, tabiat ve mimari tasvirler dikkat çeker.

Barada Nehri, onun üzerindeki köprüler ve çevresindeki kasırlar düşünüldüğünde bu mozaiklerin Şam’ın idealize edilmiş görüntülerini anlattığı şeklinde yorumlar yapılmıştır.

Bütün bu görüntüler erken İslam sanatının ne kadar zengin bir görsel dünyaya sahip olduğunu gösterir.

ERKEN İSLAM CAMİLERİNİN PLAN ANLAYIŞI

Emeviye Camii kıbleye paralel biçimde enine genişleyen büyük bir ibadet mekânına sahiptir.

Bu plan anlayışı erken dönem İslam camilerinde sık görülür.

İslam’ın ilk mescitlerinden Kuba Mescidi, Medine’deki Mescid-i Nebevî ve erken dönem ulu camilerinde de kıble cephesinin geniş tutulduğu planlar vardır.

Bunun sebeplerinden biri, cemaatin ön safta ve Peygamber Efendimiz’e yakın namaz kılma isteğiyle ilişkilendirilir.

Şam Emeviye Camii de bu erken dönem plan geleneğinin en görkemli örneklerinden biridir.

MELİKŞAH’IN EMEVİYE CAMİİ’NDEKİ İZİ

Şam Emeviye Camii yalnızca Emevilerin eseri olarak kalmadı.

Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah da yapıya önemli müdahalelerde bulundu.

Caminin mihrap önündeki kubbesinin Melikşah dönemindeki çalışmalarla ilişkilendirildiği aktarılır.

Mihrap önü kubbesi, Türk-İslam mimarisinde ilerleyen dönemlerde son derece önemli hale gelen bir mimari unsur oldu.

Melikşah’ın Şam Emeviye Camii’nden etkilendiği ve Diyarbakır Ulu Camii’nin düzenlenmesinde de bu yapının örnek alındığı anlatılır.

Emeviler de Şam’daki büyük cami anlayışını başka şehirlere taşıdılar.

Harran Ulu Camii bunun dikkat çekici örneklerinden biridir.

CAMİNİN HAZİNE BİNASI

Emeviye Camii’nin avlusunda yüksek sütunlar üzerinde duran çokgen bir yapı bulunur.

Bu yapı hazine binasıdır.

Fakat “hazine” denildiğinde yalnızca altın ve değerli taşlar düşünülmemelidir.

Caminin vakıf gelirleri ve o dönem için son derece kıymetli olan kandil yağları gibi malzemeler de burada muhafaza edilirdi.

Yapının yüksek yapılmasının sebebi güvenlikti.

İhtiyaç olduğunda merdiven dayatılır, yukarı çıkılır, gerekli malzeme alınır ve ardından merdiven tekrar kaldırılırdı.

Böylece herkes istediği anda yapıya ulaşamazdı.

İMAM GAZALİ’NİN ODASI

Emeviye Camii’nin avlusunda bulunan odalardan biri İmam Gazali ile ilişkilendirilir.

İmam Gazali, Büyük Selçuklu Devleti’nin meşhur Nizamiye Medreselerinde görev yaptı.

Bir süre sonra görevinden ayrılarak Şam’a geldi.

Rivayete göre meşhur eseri İhya-u Ulûmi’d-Din’in bir kısmını Şam Emeviye Camii’nde, bir kısmını ise Kudüs’te Mescid-i Aksa çevresinde kaleme aldı.

Bu sebeple Emeviye Camii yalnızca bir ibadet mekânı değil, İslam ilim tarihinin de önemli merkezlerinden biridir.

HAZRETİ HÜSEYİN VE ZEYNEL ABİDİN MAKAMLARI

Caminin çevresinde Hazreti Hüseyin’e nispet edilen bir makam da bulunmaktadır.

Aynı bölümde Kerbela’dan kurtulan oğlu Zeynel Abidin Hazretleri’nin namaz kıldığına inanılan bir mihrap yer alır.

Bu makamlar, Emeviye Camii’nin Ehl-i Beyt tarihindeki hatıraları açısından da önemli kabul edilir.

HIZIR MAKAMI

Caminin içinde Hızır Aleyhisselam’a nispet edilen bir makam vardır.

Bu tür makamlar, tarih boyunca bir peygamberin veya büyük bir zatın belirli bir yerde ibadet ettiğine ya da bulunduğuna dair rivayetlerin yaşatıldığı alanlardır.

Şam Emeviye Camii’ndeki Hızır makamı da böyle bir hatırayı temsil eder.

Kur’an-ı Kerim’de Hazreti Musa’nın kendisinden bilgi ve ibret aldığı zatla ilgili kıssa sebebiyle Hızır Aleyhisselam İslam kültüründe çok özel bir yere sahiptir.

Bursa Ulu Camii’nde de Hızır makamı bulunduğuna ilişkin benzer bir gelenek vardır.

HAZRETİ HUD MAKAMI

Emeviye Camii’nde bulunan bir diğer makam Hazreti Hud’a nispet edilir.

Hazreti Hud, Kur’an-ı Kerim’de Âd kavmine gönderilen peygamber olarak anlatılır.

Cami içindeki yeşil levhalardan birinde onun adına nispet edilen makam bulunmaktadır.

Bu makam da Emeviye Camii’nin çok eski peygamberlerin hatıralarıyla ilişkilendirilmesinin örneklerinden biridir.

YAHYA PEYGAMBER’İN MAKAMI

Emeviye Camii’nin içerisinde en dikkat çekici yapılardan biri Hazreti Yahya’ya nispet edilen türbedir.

Burada Yahya Aleyhisselam’ın başına ait olduğuna inanılan bir emanetin bulunduğu kabul edilir.

Hazreti Yahya’nın öldürülmesi ve bedeninin farklı yerlere dağıtıldığına ilişkin tarihî ve dinî rivayetler sebebiyle dünyanın farklı bölgelerinde ona nispet edilen emanetler bulunmaktadır.

İstanbul Topkapı Sarayı Mukaddes Emanetler Dairesi’nde de Hazreti Yahya’ya nispet edilen bir kol muhafaza edilmektedir.

Emeviye Camii’ndeki makam ise Şam’daki en önemli ziyaret yerlerinden biridir.

AK MİNARE VE HAZRETİ İSA İNANCI

Caminin kıble tarafında halk arasında Ak Minare olarak bilinen bir minare vardır.

Bu minareyle ilgili çok eski bir inanış bulunur.

Hazreti İsa’nın ahir zamanda yeryüzüne dönüşünde Şam’daki beyaz minareye ineceğine ilişkin rivayetler İslam kaynaklarında da yer alır. Ancak yerel halk anlatılarında bu inanış zaman içinde farklı şekillerde aktarılmıştır.

Kaynak metinde, 1950’li yıllara kadar minarenin yakınında beyaz bir katır bulundurulduğuna dair yerel bir rivayet anlatılıyor.

İnsanlar Hazreti İsa’nın geleceğine ve ardından bu hayvanla yolculuk edeceğine inanarak katırı hazır tuttuklarını anlatmışlardır.

Bu da Şam’ın farklı dinî geleneklerin birbirine karıştığı çok katmanlı kültürel dünyasının ilginç örneklerinden biridir.

CAMİNİN DIŞINDA SALAHADDİN EYYUBİ

Emeviye Camii’nin avlu kapısından çıkıp birkaç adım ilerlediğinizde bu kez karşınıza İslam tarihinin en önemli isimlerinden biri çıkar:

Salahaddin Eyyubi.

Türbesi Emeviye Camii’nin hemen yakınındadır.

Bu bile Şam Emeviye Camii’nin nasıl bir tarih merkezinde bulunduğunu anlatmaya yeter.

Bir tarafta Roma’nın Jüpiter Tapınağı...

Bir tarafta Hazreti Yahya’nın makamı...

Hızır ve Hud Aleyhisselam’a nispet edilen makamlar...

İmam Gazali’nin hatırası...

Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah’ın mimari izi...

Ve birkaç adım ötede Salahaddin Eyyubi.

Şam Emeviye Camii’ni özel yapan da tam olarak budur.

Burada yalnızca bir camiyi gezmezsiniz.

Asırlar boyunca aynı noktada üst üste biriken medeniyetleri, devletleri, âlimleri, peygamberlere nispet edilen hatıraları ve büyük hükümdarların izlerini aynı anda görürsünüz.

Şam Emeviye Camii bu yüzden yalnızca Şam’ın değil, bütün İslam tarihinin en önemli hafıza mekânlarından biridir.