NEFSİMİZ NASIL BU HALE GELDİ?

Beyin, Allahü Teâlâ’nın yarattığı en mükemmel organlardan biri ve bu organın işleyişi, insanın nefsini etkileyecek kadar derindir. Peki, bu derinlik nasıl oluşur? Bu bölümde, beynimizin ve nefsimizin bugünkü haline nasıl geldiğini anlamak için, son saniyelerden yıllara, hatta yaratılışa kadar uzanacağız. Bu anlayış, sadece kendimizi değil, aynı zaman da çevremizle olan ilişkilerimizi de derinden etkileyecektir.

Beyin, sadece biyolojik bir organ değil, aynı zamanda insanın duygu, düşünce ve davranışlarına tesir eden bir merkezdir. Her şey beyinde son buluyor; lakin beynin serüveni çok daha önce başlıyor. Evet, şu anda arzularımız beynimizdeki hücreler ve aralarındaki kimyasallarla gerçekleşiyor. “Peki bu hücreler ve kimyasallar nasıl bu hale geldi?” “Niye böyle davranıyorlar?” “Gençlikte neyi farklı yapsaydık her şey farklı olurdu?” “Çocuklukta yaşadığımız ne gibi şeyler bugünkü beynimize tesir etti?” “Anne karnındayken yaşadıklarımızla bu işin bir alakası var mı?” “Hatta binlerce sene önce atalarımızın aldığı bir karar bile bugünkü beynimiz üzerinde tesirli olabilir mi?” Belki de en mühim soru: “Nefs ne için yaratıldı?” Bu gibi soruların cevabını anlamak için adım adım çok eskilere kadar geri gideceğiz. Bu serüven, ilk insanın yaratılışıyla başladı ve şu an senin beyninde izlerini taşıyor.

Sondan başa doğru gidecek olursak. Son adım, beyindir. Daha önce nefsani arzularımızın, beynimizdeki haz kimyasalları ile alakasından bahsettik. Bir şeyi canımızın çekmesi, o an dopaminin devrede olmasıyla ilgilidir. Son saniyelerde dopamin miktarındaki değişim, bizim bir şeyi arzulamamıza sebep olmuştur. Ancak dopaminin bu etkisi, yalnızca bir anlık değildir. Dopamin, insanın hayatındaki birçok kararı, hatta hayatının yönünü bile belirleyebilecek kadar güçlüdür. Dopaminin bu etkisi, insanın nefsini ve bedenini bir bütün olarak etkilemektedir ve bu etkileşim, insanın hayatındaki birçok karara tesir eder.

Beyindeki bu elektrokimyasal şölenden bir adım önce çevredeki uyarıcılar gelir. Gördüklerimiz, duyduklarımız, kokladıklarımız; beynimizi saniyeler içinde, canımızın çekeceği nesneye yönlendirir. Çevremizdeki uyarıcılar, beynin dopamin salgılamasını tetikleyen en önemli faktörlerdendir, fakat bu uyarıcılar aynı zamanda diğer nörotransmitterler ve hormonlar üzerinde de etkilidir. Bu çok yönlü etkileşim, insanın iç dünyasını ve dış dünyasını bir araya getirerek, nefsani arzuların ortaya çıkmasına sebep olur.

O anki çevreden bir adım önce, hormonlar gelir. Kanımızdaki hormonların seviyeleri saatler içinde beynimizi uyaracak konuma gelir. Hormonlar, beynin işleyişini etkileyen ve nefsani arzuların ortaya çıkmasına sebep olan bir diğer önemli faktördür.

Hormonlardan bir adım önce alışkanlıklar gelir. Alışkanlıklarımız, günler ve haftalar boyunca beynimizi neyin uyaracağı konusunda etkiler. Bu alışkanlıklar, zaman içinde beynin yapısını ve işleyişini değiştirerek, nefsani arzuların ortaya çıkmasına sebep olabilir. Terbiyeli bir nefse sahip olmak, faydalı alışkanlıklara sahip olmakla başlar.

Alışkanlıklardan çok önce ergenlik yılları gelir. En çok ergenlik yıllarında gelişen frontal korteks, bir insanın yetişkinlik boyunca sahip olacağı beyin yapısını belirler. Bu dönem, insanın hayatındaki en kritik dönemlerden biridir, çünkü bu dönemde kazanılan alışkanlıklar ve edinilen tecrübeler, yetişkinlik yıllarında da etkisini gösterir. Frontal korteks, insanın karar verme yeteneğini, duygusal kontrolünü ve sosyal davranışlarını etkiler. Bu yüzden ergenlik yıllarında alınan kararlar ve edinilen alışkanlıklar, yetişkinlik yıllarında da etkisini sürdürür. Bu konunun detaylarını, genç nefsini incelerken ele alacağız.

Ergenlik yıllarından önce çocukluk tecrübeleri gelir. Bebeklik ve çocukluk yılları, beyin gelişiminin en hızlı olduğu zamanlardır. Kişiye hayatı boyunca rehberlik edecek olan limbik sistem, bu dönemlerde gelişir. Bu esnada yaşananlar, ömür boyu sahip olunacak nefsin temellerini atar. Çocukluk yıllarında yaşanan olumlu veya olumsuz tecrübeler, yetişkinlik yıllarında nefsani arzuların ve duygusal tepkilerin şekillenmesinde büyük bir rol oynar. Bu konunun ayrıntılarını, çocuk nefsini incelerken ele alacağız.

Çocukluktan bir adım önce anne karnı gelir. Anne rahminde maruz kalınan hormonlar ve annenin çevre şartları, farklı genetik kod aktivasyonları ile beyni temelden şekillendirir. Anne karnında yaşananlar, sadece fiziksel değil, duygusal ve zihinsel gelişimi de etkiler. Mesela hamile bir anne adayı, baharatlı bir şeyler yediğinde bu baharatın, amniyotik sıvıya geçtiği ve bebeğin daha anne karnındayken bu baharatı tattığını biliyoruz. Kültür transferi, sandığımızdan da önce başlıyor. Anne karnındaki çevre faktörleri ve hormonlar, bebeğin beyin yapısını ve dolayısıyla yetişkinlik yıllarında sahip olacağı nefsani arzuları etkiliyor. Bu konunun ayrıntılarını, kadın ve erkek nefslerini inceleyeceğimiz bölümde ele alacağız.

Anne karnından bir adım önce, anne ve babanın bir ara ya gelmesi gerçekleşir. Bu birliktelik, çeşitli genetik ve kültürel potansiyelleri barındırır. Çocuğa, anne ve babanın genleri aktarılacağından ve beyin de bu genlerin bir neticesi olarak var olacağından, bu seçim oldukça mühimdir. Hem bu gen havuzunu belirlemede hem de anne ve babanın birbiriyle eşleşmesi üzerinde en büyük paya sahip olan kültür, beyni etkileyen bir faktördür. Yani nefsimizin arzuladığı şeylerin kökeni Orta Asya’ya kadar dayanıyor. Bu konunun detaylarını, doğulu ve batılı nefisleri incelerken ele alacağız.

Binlerce yıllık kültür süzgecinden önce, fıtrat aşaması bulunur. Yani Âdem Aleyhisselam ilk yaratıldığında, dünyada hayatta kalması için ona bahşedilen hisler, bugün yanlış kararlarımız yüzünden bizi hatalara sürüklüyor. Fıtrat, insanın doğuştan gelen ve yaratılışının bir parçası olan içindeki bir düzeni ifade eder. Bu fıtratın bozulması, insanın kendi iç dengesini kaybetmesine ve yanlış yollara sapmasına neden olabilir. Bu konunun detaylarını, fıtri nefsi incelerken ele alacağız.

Yani, saniyeler içinde beyninde meydana gelen bu elektrokimyasal şölen, birkaç dakika önceki çevresel uyarıcıların zil sesleriyle başlar. Bu uyarıcılar, zamanın derinliklerinde saatler boyunca kanındaki hormonlarla etkileşime girer ve günler, belki haftalar süren alışkanlıkların yoğrulmasının sonucunda şekillenir. Yıllar öncesine ait ergenlik ve çocukluk tecrübelerin, beyin çarklarının bu süreçte hangi yönü çevireceğine tesir eder. Anne karnındaki ilk dokunuşlar, seni şekillendiren çevre koşulları ve anne-babanın birleşmesini tetikleyen kültürel ve genetik unsurlar da bu sürecin önemli aktörleridir. Tüm bu faktörler, Allahü Teâlâ’nın insanı yarattığı fıtrat üzerine seni meydana getirir.

İlk bakışta karmaşık görünebilir, ancak her bir unsur detaylı olarak incelendikçe daha anlaşılır hale gelecektir. Bu karmaşıklık, insanın iç ve dış dünyasının bir yansımasıdır. Her bir faktör, diğerleriyle etkileşime girerek bir bütün oluşturur. Bu bütünlüğü anlamak, insanın kendisini ve nefsini daha iyi tanımasına imkân sağlar.

Diyelim ki, göz alıcı bir baklavaya karşı duyduğunuz nefsani bir istek var. Bu sürecin son noktası, o baklavayı tüketirken beyinde patlayan dopaminin eşlik ettiği o zirve zevk anıdır. Ancak bu zevk, çevresel uyarıcılarla alevlenir; baklavanın şekli, mis gibi kokusu ve belki de ilk dilimini ağzınıza attığınızda yayılan lezzeti. İşte bu uyarıcılar, birkaç dakika içinde beyninizi harekete geçirir, tatmin olma arzusu oluşur.

Bir adım geriye gittiğimizde hormonlar karşımıza çıkar. Kan dolaşımınızdaki glukoz seviyesi, bedeninizin o baklava ya ne denli ihtiyaç duyduğunu ve sizin ne kadar istekli olduğunuzu belirler. Önceden edinilmiş alışkanlıklarınız, geçmiş günlerde, haftalarda hatta aylarda bu baklavanın ne sıklıkla tüketildiği bugünkü arzunuza tesir etmiştir.

Bir adım daha geriye gittiğimizde çocukluk ve gençlik yıllarınıza rastlarız. Tat alma duyusu ve yiyeceklere karşı gelişen beğenileriniz, bu baklavayı ne kadar çekici bulacağınızı ve ne ölçüde arzulayacağınızı belirler. Damak tadı dediğimiz şey bu yıllarda ortaya çıkmaya başlar.

Bir adım daha geriye atıp annenizin karnına dönersek; burada yaşadığınız tecrübeler ve annenizle babanızın genetik ve kültürel birleşimi, sizin bu baklavaya karşı olan ilginiz üzerinde etkilidir. Kültürünüz, belki de belirli bir baklavayı cazip kılar veya belirli tatlar üzerinde daha güçlü bir meyil oluşturur. Belki de anneniz size hamileyken baklava yemek ten çok keyif almıştı da bu damak tadı, amniyotik sıvı üzerinden size de transfer oldu.

Her şeyden önce de Allahü Teâlâ’nın baklavadan lezzet alabilen insanlar olarak bizi yaratması vardır. Tüm bunların toplamında, bir baklavayı tüketirken sonunda beyinde oluşan tatmin duygusuna ulaşırız. Bu basit tecrübe, ezelden bugüne kadar uzanan bir sürecin son halkasıdır ve her bir adım, bu sürecin sonucunu derinden etkiler.

Eğitim, bu karmaşık serüvenin birçok anında müdahale imkânını bize sunar. Mesela, bir kişinin hayatının ilk evrelerinde kazandığı ilimler, beynin teşekkül sürecine, âdetlerin biçimlenmesine ve vücudumuzda dolaşan hormonların işleyişine doğrudan tesir eder. Eğitim, anne karnından itibaren, çevresel ve genetik unsurların belirleyiciliğini hafife almadan, bir kişinin hayatına girip onun şahsiyet ve kabiliyetlerini şekillendirebilen bir faktördür. Eğitim, aynı zamanda kültürel bir faktör olarak da değerlendirilebilir, zira toplumun değerleri, inançları ve normları eğitim yoluyla aktarılır ve neticede kişinin düşünce ve hareket tarzına derinden etki eder.

İslam ise insanın bu muğlak serüvenin bütün safhalarına reçeteler sunar. Her adımda İslam’ın nurlu ışığı, irşat edici ilimlerini ve hikmet dolu nasihatlerini müşahede etmek mümkündür. İslam, kendi iç disiplinimizi teşekkül ettirme ve nefs terbiyesini en güzel biçimde tatbik etme imkanını verir. Beynimizin her safhasında, çevresel uyarıcılardan alışkanlıklara, genetik ve kültürel unsurlardan en derin bilincimizin köşelerine kadar, İslam’ın hidayeti, hayatın bu labirentinde bize en doğru yolu gösterir.

Ve işte buradayız, bu karmaşık sürecin sonunda. Beynimizin ve nefsimizin bugünkü haline gelmesi, birçok faktörün bir araya gelmesiyle mümkün olmuştur. İslam, bu labirent gibi görünen yolda bize rehberlik eder, her bir dönemeçte bizi doğruya yönlendirir. Eğitimden kültüre, genetikten çevresel faktörlere kadar her şey, bu sürecin bir parçasıdır. Ancak unutmamalıyız ki, tüm bu kompleks mekanizmanın özünde, Allahü Teâlâ’nın yarattığı fıtrat yatar. Bu süreci daha iyi anlayarak hem kendimize hem de Yaratanın rızasına daha yakın olabiliriz