İNSAN NEDEN HEP HAKLI OLMAK İSTER?

Haklı Çıkmak mı, Hakikati Bulmak mı?

Bir tartışmaya girerken çoğumuz gerçeği bulmak istediğimizi düşünürüz. Karşımızdakini dinleyeceğimizi, delillere bakacağımızı ve sonunda hangi görüş doğruysa onu kabul edeceğimizi söyleriz. Fakat tartışma biraz kızıştığında tuhaf bir şey olmaya başlar. Karşımızdakinin söylediklerini anlamaya çalışmak yerine ona vereceğimiz cevabı düşünür, kendi görüşümüzü destekleyen delilleri hatırlar, karşı tarafın açıklarını yakalamaya çalışırız.

Bir süre sonra başlangıçtaki soru unutulur. “Bu tartışmayı nasıl kazanırım?” maksadına döner olay.

İşte burada insan zihninin ilginç taraflarından biri ortaya çıkıyor. Çünkü insan yalnızca düşünen bir varlık değildir; aynı zamanda kendisi hakkında bir hikâye kurar. Neye inandığımız, hangi değerlere sahip olduğumuz, kimi desteklediğimiz ve dünyayı nasıl gördüğümüz zamanla “ben” dediğimiz yapının parçaları hâline gelir.

Bu sebeple bazı fikirlerimizi değiştirmek yalnızca bir düşünceden vazgeçmek anlamına gelmez.

Bazen kendimizden bir parçayı kaybetmek gibi gelir.

Fikir Ne Zaman Kimliğe Dönüşür?

“Ben bu konuda böyle düşünüyorum” demekle “Ben buyum” demek arasında büyük fark vardır. Birincisinde düşüncemizle aramızda sağlıklı bir mesafe bulunur. Yeni bir delil ortaya çıktığında kanaatimizi değiştirebiliriz. İkincisinde ise düşünce kimliğimizin parçası hâline gelmiştir.

Nitekim düşünce kimliğe dönüştüğünde ona yapılan eleştiri artık yalnızca fikrimize yönelmiş bir itiraz gibi algılanmaz. Bazen kendimize, ait olduğumuz gruba veya değerlerimize yönelik bir saldırı gibi hissedilir.

Siyasette bunu görürüz. Futbol taraftarlığında görürüz. Meslek gruplarında, aile içinde, hatta zaman zaman bilimsel tartışmalarda bile aynı mekanizmayla karşılaşabiliriz.

İnsan fikrini savunduğunu zannederken aslında kendisini savunmaya başlayabilir.

Psikolojide bununla ilişkili önemli kavramlardan biri doğrulama yanlılığıdır. İnsan mevcut kanaatini destekleyen bilgileri daha kolay fark edebilir ve önemseyebilirken, kendi görüşüyle çelişen bilgilere daha eleştirel yaklaşabilir.

Sevdiğimiz birinin yaptığı hataya mazeret bulurken sevmediğimiz biri aynı şeyi yaptığında karakter problemi görebiliriz. Desteklediğimiz takım lehine verilen tartışmalı hakem kararında onlarca gerekçe üretirken aynı karar rakibimizin lehine verildiğinde adaletsizlikten söz edebiliriz. Benimsediğimiz görüşü destekleyen bir araştırmayı hemen paylaşırken tersini söyleyen araştırmanın metodolojisini didiklemeye başlayabiliriz.

Buradaki mesele zekâ değildir. Eğitimli ve zeki insanlar da bilişsel yanlılıklardan bütünüyle korunmuş değildir. Hatta zekâ bazen hakikati bulmak kadar, zaten inanmak istediğimiz şeyi savunacak daha gelişmiş gerekçeler üretmek için de kullanılabilir.

“Ben Yanılmışım” Demek Neden Bu Kadar Zor?

İnsanın kendi inançlarıyla karşılaştığı gerçekler çatıştığında zihinsel bir rahatsızlık oluşabilir. Psikolojide buna bilişsel uyumsuzluk denir. Kendimizi dürüst bir insan olarak görürken birine haksızlık yaptığımızı fark etmek, yıllardır savunduğumuz görüşün yanlış olduğunu görmek veya güvendiğimiz bir insanın bizi aldattığını kabul etmek kolay değildir.

Bu gerilimi azaltmanın en sağlıklı yollarından biri kanaatimizi yeni gerçeklere göre gözden geçirmektir. Fakat insan bazen bunun yerine gerçeği mevcut kanaatine uyacak şekilde yorumlamayı tercih eder.

Çünkü fikir değiştirmek bedel isteyebilir.

Yıllardır savunduğumuz bir konuda yanılmışsak geçmişte söylediklerimizle yüzleşmemiz gerekebilir. Bir insan hakkında yanlış hüküm vermişsek özür dilememiz gerekebilir. Bazen de karşımızdaki kişinin yıllardır söylediği şeyin doğru olduğunu kabul etmek zorunda kalabiliriz.

Daha da zoru, kendimiz hakkında kurduğumuz bazı cümlelerden vazgeçmemizdir:

“Ben insanları iyi tanırım.”

“Beni kolay kolay kandıramazlar.”

“Ben böyle bir hata yapmam.”

Hayat bazen bu cümlelerin karşısına sessizce bir ayna koyar.

O aynaya bakabilmek yalnızca zekâ meselesi değildir. Tevazu meselesidir.

Çünkü “Ben yanılabilirim” diyemeyen bir zihin, hakikati gerçekten arayamaz.

Nefis Haklı Çıkmayı Sever

Nörobilim ve psikoloji insan zihninin nasıl çalıştığı konusunda bize çok şey anlatabilir. Fakat sürekli haklı çıkma arzusunu yalnızca bilişsel mekanizmalarla açıklamanın eksik kalacağını düşünüyorum.

Meselenin bir de nefis tarafı vardır.

Haklı çıkmak insana yalnızca zihinsel tatmin sağlamaz; bazen üstünlük hissi de verir. “Ben söylemiştim” demenin kendine özgü bir hazzı vardır. Özellikle uzun süren bir tartışmada karşı tarafın yanıldığını görmek egoyu besleyebilir.

Bu sebeple bazen tartışmanın sonunda hakikat ortaya çıktığı hâlde huzur gelmez; zafer gelir. Karşımızdakini susturmuşuzdur ama anlamamışızdır. Delilimizi kabul ettirmişizdir ama gönül kırmışızdır. Tartışmayı kazanmışızdır fakat hakikatin bizi değiştirmesine izin vermemişizdir.

Burada çok önemli bir hususiyeti vurgulamak gerekiyor:

Haklı olmak ile haklı çıkmak aynı şey değildir.

Haklı olmak hakikatle ilgilidir.

Haklı çıkmak ise bazen egoyla.

Hakikati savunan insan, karşısındaki kişinin de doğruyu bulmasını ister. Haklı çıkmak isteyen insan ise kendi galibiyetini ister.

Mesele doğru bildiğimizi savunmaktan vazgeçmek değildir. Mesele, hakikat bizim düşündüğümüzden farklı çıktığında onun karşısında durabilecek tevazuyu gösterebilmektir.

Çünkü hakikat bizim tarafımızda olmak zorunda değildir. Biz hakikatin tarafında olmak zorundayız.

Herkes Konuşuyor, Peki Kim Dinliyor?

Sosyal medya çağında bu mesele daha da görünür hâle geldi. Eskiden bir tartışma ailede, iş yerinde veya arkadaş ortamında yapılır ve biterdi. Bugün bazen binlerce insanın önünde tartışıyoruz. Böyle olunca geri adım atmak, fikrimizi değiştirmek veya “Sen haklısın” demek bazı insanlar tarafından mağlubiyet gibi algılanabiliyor.

Üstelik dijital ortamlar bizi çoğu zaman kendimize benzeyen insanlarla buluşturuyor. Benzer görüşleri tekrar tekrar gördükçe kanaatimizin yalnızca doğru değil, tartışılmaz olduğunu düşünmeye başlayabiliyoruz. Karşı görüş ise anlaşılması gereken bir düşünce olmaktan çıkıp mücadele edilmesi gereken bir düşmana dönüşebiliyor.

Sonuçta herkes konuşuyor.

Herkes cevap veriyor.

Ama pek az insan fikrini değiştiriyor.

Belki de çağımızın asıl iletişim problemi konuşamamak değildir. Dinleyememektir.

Çünkü gerçek anlamda dinlemek, karşımızdaki insanın bizi değiştirebilme ihtimaline kapıyı açık bırakmaktır.

Toplumlar da Yanıldığını Kabul Edebilir mi?

Bireylerde gördüğümüz bu eğilimin toplumsal karşılığı üzerinde de düşünmemiz gerekiyor. Çünkü toplumların da kendileri hakkında oluşturdukları hikâyeler vardır. Başarılarını hatırlar, yenilgilerine anlam verir, kahramanlarını ve düşmanlarını belirlerler.

Bunda yanlış bir şey yoktur.

Fakat bir toplum kendisini sürekli haklı, karşısındakileri sürekli haksız görmeye başladığında öğrenme kabiliyetini kaybetme tehlikesiyle karşılaşır. Başarısızlıkların sebebi daima dışarıda aranıyorsa içerideki yanlışları düzeltmek giderek zorlaşır.

Elbette tarihte dış müdahaleler, düşmanlıklar ve komplolar vardır. Bunları yok saymak başka bir saflık olur. Fakat dışarıdaki yanlışların varlığı, içerideki kusurları görmemize engel olmamalıdır.

Uzun yıllardır üzerinde çalıştığım Kırılan Zaman adlı eserde beni düşündüren meselelerden biri de budur. Medeniyetlerin kaderini yalnızca savaşların, ekonominin ve siyasetin değil; toplumların kendi yanlışlarıyla yüzleşebilme kabiliyetinin de etkilediğini düşünüyorum.

Çünkü insan gibi toplum da hata yapar.

Devlet de hata yapar.

Kurum da hata yapar.

Asıl tehlike hata yapmak değildir.

Hatayı haklı çıkarmaya çalışmaktır.

Yanlışını görebilen insan değişebilir. Hatasını tartışabilen kurum kendisini düzeltebilir. Başarısızlığının sebeplerini dürüstçe konuşabilen toplum yeniden ayağa kalkabilir.

Fakat bütün enerjisini neden hep haklı olduğunu anlatmaya harcayan bir medeniyetin gerçekle arasındaki mesafe giderek açılır.

İnsan için olduğu gibi toplum için de en tehlikeli şey yanılmak değildir. Yanılabileceğini unutmaktır.

Ya ben yanılıyorsam?

Bir tartışmaya girerken “Karşımdakine nasıl cevap vereceğim?” yerine “Acaba ondan öğrenebileceğim bir şey var mı?” diye sorabilmek büyük bir zihinsel değişimdir. Bir delille karşılaştığımızda onu nasıl çürüteceğimizi düşünmeden önce “Bu bilgi benim kanaatimi değiştirmeli mi?” diye sorabilmek hakikat arayışının gereğidir.

Düşüncesini değiştirmek karakter zayıflığı değildir.

Delil değiştiğinde kanaatini değiştirebilmek zihinsel ahlaktır.

Belki insanın olgunlaşması her tartışmayı kazanmasıyla değil, gerektiğinde kendi nefsini yenebilmesiyle ölçülmelidir.

Bazen bunun için iki kelime yeter: “Ben yanıldım.”

Bazen de: “Sen haklısın.”

Çünkü hakikatin bizim haklı çıkmamıza ihtiyacı yoktur. Bizim hakikate ihtiyacımız vardır.

İnsanın kendisiyle yapacağı en büyük mücadele de budur: Hakikati kendi tarafına çekmeye çalışmak yerine, kendisini hakikatin tarafına geçirebilmek.

İnsan bunu başarabildiğinde yalnızca düşüncesi değişmez.

Kendisi değişir.

Ve...

İnsan değişmeden tarih değişmez.