İKİLİ SİSTEM

Bilim adamları beynin işleyişi ve zihnin anlaşılmasını kolaylaştırmak için sıklıkla “ikili sistem” modellerini kullanırlar. Bu modeller, beynin farklı yönlerini ve faaliyetlerini açıklamak için basitleştirilmiş kategorilere ayırır. Daniel Kahneman’ın Sistem 1 ve Sistem 2 modeli, otomatik düşünceler ve şuurlu kararlar arasındaki ayrımı yapar. Eric Kandel ise hissî verileri işleyen ve motor çıktıları kontrol eden beyin bölgelerini birbirinden ayırır. Elkhonon Goldberg, alışılmış görevlerle yeni durumları ele alan “Rutin Beyin” ve “Yeni Beyin” kavramlarını tanımlar. Ray Jackendoff, bilinçli ve bilinç dışı işlemleri ayrı tutar. Richard Davidson’un çalışmaları ise duygusal tepkileri yönlendiren “Yaklaşan Beyin” ve “Kaçınan Beyin” sistemlerini inceler.

İnsanı anlarken, beyninde birisi anlık zevk peşinde iken diğeri uzun vadeli planlar yapan iki varlık düşünmek işimizi kolaylaştırır. Hacivat ve Karagöz, Batman ve Joker, Mr. Spock ve Garfield, Sherlock Holmes ve Recep İvedik gibi bir ikilidir beynimizdeki. Birinin gözleri keskindir, diğeri ise burnunun ucunu bile göremez. Bu ikisinin konuşmaları arasında yaptığımız tercihler, bizi insan yapar. İşte bunlar, akıl ve nefstir. Beynin, insana sürekli anlık zevkleri telkin eden kısmı nefsle, aldığı eğitime göre mantıklı tavsiyeler veren kısmı ise akılla ilgidir. Beyinde bir film çekilseydi akıl kendisini başrol zanneden bir yardımcı oyuncu olurdu. Nefs her an aktiftir. Akıl ise, ancak çağırıldığında gelir. Aralarında tercih yapma hakkı ise, manevi bir kuvvet olan kalbe aittir.

Nefs doğuştan gelen arzularından hiç vazgeçmez. Yusuf suresi 53. ayeti kerimesinde mealen Yusuf aleyhisselamın ağzından buyrulduğu gibi “Ben nefsimi temize çıkarmıyorum. Çünkü nefs, Rabbimin acıyıp koruması dışında, daima kötülüğü emreder...” Artık bizlere ne demek düşer? Nefs kendi işini yapacak biz de kendi işimizi!