ERZURUM’DA TİMUR’UN İZLERİ: FİL GEÇTİ KÖPRÜSÜ

Erzurum şehir merkezinde, günümüzden yaklaşık altı asır öncesine uzanan çok özel bir hatıranın izleri duruyor.

Şehirlerde, sokaklarda, belki kendi evimizin önünde, belki iş yerimizde yüzlerce, binlerce kez önünden geçtiğimiz yerlerde bazen hiç farkında olmadığımız şeyler bize tarihten esintiler getirir. Bir göz kırpar, yüzyıllar önce olmuş olayları görüveririz.

Erzurumlular da geçtiğimiz yıllarda, hem de çok yakın bir dönemde böyle bir olay yaşadılar.

Bugün bulunulan yerin eski bir adı vardı. Yaşlı Erzurumlular burayı iyi bilirlerdi. Buranın eski adı Dere Mahallesi’ydi.

Peki neden Dere Mahallesi?

Halbuki bakıldığı zaman etrafta bir dere yoktu. Fakat arkada eski bir köprünün kalıntısı vardı ve yaşlı Erzurumlular bu Dere Mahallesi’nin ortasındaki çökkün bölgeye aynı zamanda Fil Geçidi, Fil Köprüsü diyorlardı.

Peki neden?

Her şey geçtiğimiz yıllarda bir arabanın buradan geçerken tam bu yolun çökmesi ve arabanın o çukurun içinde kalmasıyla başladı. Tarih yeniden gün yüzüne çıktı ve Erzurumlular dedelerinin, ninelerinin anlattığı bir hatırayı yeniden hatırladılar.

Belediye bu hatıraya sahip çıktı ve bu hatıra, yapılan bir geçitle, hem de 600 sene evvel yaşanmış bir olayla burada yeniden gün yüzüne çıktı.

Bilenler bilmeyenlere anlatıyor. Bilmeyenler buradan geçerken köprünün adının Fil Geçti Köprüsü olduğunu görüyor ve “Böyle bir isim mi olur?” diyor. Geçidin iki yanında onlarca fil resmi ve rölyefi karşısında hayrete düşüp “Buraya neden böyle bir isim verilmiş, neden buraya bu fil resimleri yapılmış?” diye soruyor.

Gerçekle de işte o zaman karşılaşıyorlar.

Bu hatıra bizi 1300’lü yılların sonuna, Timur’un Anadolu’ya peş peşe düzenlediği iki ayrı sefere götürüyor. Hele ikinci sefer, 1402 Ankara Savaşı ile neticelenecek ve Yıldırım Bayezid, Timur’a Ankara Savaşı’nda yenilip esir düşecektir.

Fakat Timur bu sefere yalnız gelmeyecek, bu geçide adını veren fillerle gelecektir.

Timur Ankara Savaşı için gelirken filleriyle Orta Asya’dan gelir. Erzurum’dan geçerken Palandöken’den gelen bu nehirden geçemez. Filleri karşıya geçirmek için burada bir köprü yaptırır.

Bugün Erzurum şehir merkezinde, etrafa bakıldığında görülen binaların neredeyse hiçbiri 20-30 yıl öncesine gitmez. Fakat 600 yıl öncesine giden bir hatıra bölgeye isim olmuştur.

Buranın eski adı Dere Mahallesi’dir. Bugün arabaların gelip gittiği bu yolun bir zamanlar kocaman bir nehir, bir dere olduğunu söylemek insana şaşırtıcı gelebilir. Fakat Palandöken tarafından gelen büyük bir suyun buradan aktığı anlatılır.

Timur Anadolu’ya iki defa gelir. İlk gelişinde Anadolu’yu yoklar. Fakat bir sefer düzenleyemez. Çünkü o günlerde Anadolu’da Eretnaoğulları coğrafyasında Kadı Burhaneddin vardır. Mısır’da Memlük Devleti’nin başında Berkuk vardır. Öbür tarafta Karamanoğulları vardır. Öbür tarafta Osmanlı Devleti ve gayet güçlü Yıldırım Bayezid vardır.

Kadı Burhaneddin zeki bir adamdır. Bu ülke hükümdarlarının hepsini ittifak halinde toplamış, Timur’a karşı yekvücut olmalarını sağlamıştır. Timur da çok zeki bir adamdır. İttifakla Anadolu’ya girerse yenileceğini görür. Kars üzerinden, Gürcistan üzerinden Erzurum’a kadar gelir ve geri döner.

Ertesi yıl dengeler değişir. Kadı Burhaneddin arasındaki bağ kopmuştur. Herkes birbirinin derdine düşmüş, herkes birbirinin kuyusunu kazmıştır. Aynı yıl Akkoyunlu hükümdarı Kara Yülük Osman, Kadı Burhaneddin’i öldürür.

Bunların birbirine girmesini fırsat bilen Timur, ordusuyla, hem de içinde fillerin olduğu ordusuyla beraber yeniden gelir. Yıldırım Bayezid’le savaşmaya gidecektir.

Timur Anadolu’daki ittifak bozulunca bir kez daha ordularını toplar. Kafkaslardan, Kars üzerinden Erzurum’a gelir. Buradan batıya geçecek, Ankara’da Yıldırım’la kapışacaktır.

Fakat fil destekli ordu bu akarsudan geçmekte zorlanır.

İşte Fil Geçti Köprüsü’nün hikâyesi burada başlar.

Timur, Anadolu’ya ikinci gelişinde artık Anadolu Türk birliği tamamen dağılmıştır ve Timur’un bu savaşı kazanmasına kesin gözüyle bakılmaktadır. Ordularıyla beraber Kafkaslardan, Kars üzerinden Erzurum’a gelir. Buradan da İç Anadolu’ya geçecek, Ankara Savaşı’nda Çubuk Ovası’nda Yıldırım Bayezid’i yenilgiye uğratacaktır.

Ama Timur’un önünde bu kez başka bir problem vardır.

Palandöken dağlarından doğan ve dağın bağrındaki suyu Erzurum’un ovasına akıtan bir nehir vardır. O zaman bu nehir ne kadar büyükse, ne kadar genişse artık bilinmez; filler bu sudan geçemeyecek kadar azgın, devasa bir su kütlesiyle karşılaşmıştır.

Bu dere oradan akıp buradan geçer. Timur düşündü, düşündü ve çözümü bir köprü yaptırmakta buldu.

Bugün geçit gibi görünen bu yerin olduğu noktaya Timur bir köprü yaptırdı. Günümüzden tam altı asır evvel o devasa filler buranın üzerinden geçti ve Timur buradan Ankara’ya doğru yoluna devam etti.

Bu köprü yüzyıllar boyunca burada kalmaya, burada durmaya devam etti. Yaşlı Erzurumlular bu eski köprüyü gördüklerini, bildiklerini hâlâ anlatmaktadırlar. Bu köprüye de yüzyıllardan bu yana Fil Geçti Köprüsü demektedirler.

Artık buralardan geçen herhangi bir fil yok. Hatta köprünün üzerine yapıldığı o nehir, o akarsu bile artık günümüze ulaşmamış durumda. Fakat insanoğlunun hafızası öyle muhteşem ki bu tarihi köprüyü hatırlamak için bu bölgeye yüzyıllarca Dere Mahallesi adını vermiştir.

Bir dönem fillerin buradan karşıya geçtiği çocuklara, torunlara anlatılagelmiştir. Hatta bazı Erzurumlular bu civarda yapılan birtakım kazılarda fil kemikleri bulduğunu bile iddia etmektedir.

Yaşadığımız memleketlerde, mahallelerde bazen başımız yerde yürüyüp geçiyoruz. Bazen bir yerden elli kere, yüz kere, bin kere geçiyoruz ama oranın bize ne anlattığını fark etmiyoruz.

Artık öyle yapmamak lazım.

Başımızı kaldırıp etrafa bakmak, yol tabelalarını, isimleri okumak, civardaki gariplikleri incelemek gerekir. Çünkü tarih bazen bize bir mahalle adıyla, bazen bir köprü kalıntısıyla, bazen de bir geçidin iki yanındaki fil rölyefleriyle seslenir.

Tarihin bize fısıldamaya çalıştığı ibretlik gerçeklerin farkına varmak ve onlardan ders çıkarmak gerekir. Yaşadığımız şehrin bize ulaştırdığı esintileri fark edebilmek gerekir.

Erzurum’daki Fil Geçti Köprüsü de bu esintilerden biridir. Bir zamanlar Timur’un fillerinin geçtiği anlatılan bu yer, bugün yalnızca bir geçit değil; Erzurum’un hafızasında yaşayan, yüzyıllar öncesinden bugüne ulaşan bir tarih hatırasıdır.