DOĞRUDAN ETKİLEYENLER “İLAÇLAR”

Modern dünyada, ilaçlar sadece fiziksel rahatsızlıkları tedavi etmek için değil, aynı zamanda psikolojik dengesizlikleri düzeltmek, konsantrasyonu artırmak ve hatta sosyal etkileşimleri kolaylaştırmak için de kullanılıyor. Bu ilaçlar, kimyasal bileşenleri sayesinde beynimizdeki nörotransmitter seviyelerini etkileyerek, dopamin, serotonin ve oksitosin gibi “mutluluk hormonlarını” tetikler. Ancak, bu ilaçların nefs terbiyesi açısından etkileri ne olabilir? Antidepresanlar, L-dopa, Ritalin, Adderall ve oksitosin spreyleri gibi tıbbî ilaçlar, insanın zihnini ve davranışlarını nasıl etkiler? Ve en önemlisi, bu ilaçlar nefsani arzuları da etkiler mi?

Antidepresanlar

Depresyon, halk arasında zannedildiği gibi basit bir mutsuzluk değildir. Temelde patolojik bir kontrol kaybı hissidir. Depresyonun klasik tanımı da öğrenilmiş çaresizliktir. Dolayısıyla “Kafana takma” veya “Açık havada biraz gez.” gibi tavsiyelerle kolayca çözülemeyebilir. Böyle kolayca çözülüyorsa zaten basit bir keyifsizlik, depresyon zannedilmiş de olabilir. Depresyonun her ne kadar farklı şiddetleri de olsa özünde yatan sebep aynıdır. Çeşitli sebeplerle beynin stres tepkisi bozulmuştur ve beyindeki, dopamin ve serotonin gibi mutluluk kimyasalları eksilmiştir. Bu eksikliği gidermek için verilen ilaçlara antidepresan denir.

Antidepresanlar, modern tıbbın insan psikolojisini düzenlemek için sunduğu bir çözüm yolu olarak karşımıza çıkar. Önce hasta edip sonra ilaç satan sistem, beynimiz için de iş başındadır. Antidepresanlar serotonin seviyelerini yükselterek, insanın iç dünyasında bir denge sağlamayı amaçlar. Ancak bu ilaçların yalnızca semptomları hafiflettiği, kökten bir çözüm sunmadığı unutulmamalıdır. Nefs terbiyesi açısından bakıldığında, antidepresanlar yalnızca yüzeysel bir rahatlama sağlar. Bu ilaçlar, yalnızca kimyasal dengesizlikleri düzeltmeye yönelik olduğu için, ruhi ve manevi bozuklukları göz ardı eder. Ayrıca, antidepresanların yan etkileri ve bağımlılık yapabilme potansiyeli de göz önünde bulundurulmalıdır.

Antidepresanların çalışma mekanizması ise çok basittir. Depresyon hastalarının ortak özelliği dopamin ve serotonin azlığıdır. Bunu bilen ilaç firmaları, nöronlar arasındaki geri alım pompasının çalışmasını yavaşlatan ilaçlar piyasaya sürmüştür. Antidepresan dediğimiz ilaçlar işte bunlardandır. Sinapstaki serotoninin geri çekilmesini yavaşlatarak kıymetli olma hissinin müddetini uzatırlar. Bu sayede mutsuzluk hissi azalır yerine kıymetli olma hissi gelir. Antidepresan kullanan kişiye edilen bir teşekkür, on teşekkür kıymetinde olur.

Elbette burada da kolaya kaçan kişiler için bir zorluk var. O da serotoninin bir özelliğinin de kişiyi iyi ve kıymetli hissettirmesinin yanında çevreye duyarlılığından da artmasına sebep olmasıdır.1 Daha önce de bahsettiğimiz gibi serotonin, şöhret yani sosyal çevre içinde yer edinme ile alakalı bir kimyasaldır. Bir ilaç yardımıyla serotonin miktarını artırmak insanın beynindeki kimyasal dengeye tesir etse de sosyal çevresini değiştiremez. Dolayısıyla antidepresan kullanan bir kişi eğer daha iyi bir davranış kalıbına veya çevreye geçmediyse beyindeki fazla serotoninin zararı faydasından çok olabilir. Bir teşekkür, on teşekkür kadar kıymetli hissettirdiği gibi, bir kötü söz de on kötü söz işitmek kadar sarsabilir.

Depresyon gibi nefsin çalışma mekanizmasına tesir eden bir hastalık, nefs terbiyesinde önemli bir yere sahiptir. Hayatta hiçbir şeyden keyif alamayan bir insanın ibadetleri de zevkle yapması zorlaşabilir. Bu sebeple depresyonu tedavi etmek lazım. Ama bunu yaparken sadece haplara bağlı kalmamalıdır. Uzun süredir yapılan birçok araştırma dindarlıkla akıl sağlığının birbiriyle pozitif yönde ilişkili olduğunu göstermektedir.2 Yani manevi tarafı kuvvetli insanlar hayata daha mutlu, daha az depresif ve daha pozitif yönde bakarlar. Daha mutlu bir hayat için maneviyatı kuvvetlendirmek, bilimsel açıdan da tavsiye edilmiştir.

L-dopa

Serotonin seviyelerinin düşüklüğü depresyona sebep olduğu gibi beyinde dopaminin çok azalması da parkinson hastalığına sebep olur. Parkinson hastalığı gibi nörolojik rahatsızlıklar için kullanılan L-dopa, dopamin seviyelerini artırmayı hedefler. Bu ilaç, fiziksel semptomları hafifletir fakat aynı zamanda zihinsel dengesizliklere de yol açabilir. Hatta parkinson tedavisi için bu ilacın verildiği hastalarda, normalde yapmadıkları kumar oynama veya aşırı alışveriş bağımlılığı gibi davranış değişiklikleri gözlenmiştir.3 Yani sadece beyinlerinde daha fazla dopamin olduğu için daha dürtüsel davranmaya başlamışlardır. Bu da bize dopamin sisteminin nefs ve terbiyesi konusunda ne kadar önemli bir kimyasal olduğunu tekrar göstermektedir.

Ritalin, Adderall

Bu tür ilaçlar, özellikle dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) gibi rahatsızlıklar için reçete edilir. Ama maalesef gençler arasında ders çalışmayı kolaylaştırmak için de kullanılır. Çünkü dopamin ve norepinefrin seviyelerini yükselterek, odaklanmayı kolaylaştırırlar. Ancak, bu ilaçlar aynı zamanda bağımlılık yapabilir ve nefs terbiyesi açısından tehlikeli olabilir. Ritalin ve Adderall gibi ilaçlar, kısa vadeli çözümler sunsa da uzun vadeli manevi gelişim için yetersiz kalır. Bu ilaçlar, odaklanmayı artırsa da kişinin iç dengesini ve manevi olgunluğunu kazanmasına yardımcı olmaz. Ayrıca, bu tür ilaçların yan etkileri, ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir. Ders çalışmakta zorlanan gençlere, kimyasal çözümler yerine terbiye usulleri başlığında geçen sağlıklı dopamin artırıcıları denemelerini tavsiye ederim.

Oksitosin Sprey

Oksitosin, “sevgi hormonu” olarak bilinir ve modern dünyamız, bu kimyasalı sprey olarak üretmiştir. Anne ile çocuğu arasındaki güvenli bağı sağlayan kimyasalı taklit edip, insanlara rahatlatıcı olarak satar. Burundan çekilip doğrudan beyne alınan oksitosin, kişinin mutlu olmasını ve sahne korkusunu yenmesini sağlayabilir. Ancak, bu tür yapay yollarla elde edilen duygusal denge, nefs terbiyesi için yetersiz kalır. Zira, gerçek manevi olgunluk, yalnızca kişinin kendi içinde gerçekleştireceği bir seyahat ve sürekli bir çalışmayla elde edilebilir. Oksitosin spreyi gibi ürünler, yalnızca anlık bir rahatlama sağlar, fakat kalıcı manevi huzur için yetersizdir. Oksitosinin yapay olarak alınması, sosyal bağları güçlendirmeyi amaçlasa da bu bağlar yüzeysel ve geçicidir. Ayrıca vücudun ürettiği bir kimyasalı dışarıdan almak, uzun vadeli üretime zarar vererek kalıcı mutluluğa engel olur.

Netice olarak, modern tıp bize çeşitli ilaçlar sunsa da bu ilaçlar yalnızca yüzeysel bir rahatlama sağlar ve nefs terbiyesi için yetersiz kalırlar. Gerçek ruhi denge ve manevi olgunluk, yalnızca nefsini terbiye eden ve iç dünyasını düzenleyen kişiler tarafından elde edilebilir. Bu ilaçlar, yalnızca belirli semptomları hafifletmeye yönelik olduğu için, kalıcı bir çözüm sunmazlar. Ancak ve ancak nefs terbiyesi ve Hakkın zikri, bu yüzeysel çözümlerin ötesine geçerek, kalıcı bir huzur ve denge sağlar.

1 Branchi, I. (2011). The double edged sword of neural plasticity: increasing serotonin levels leads to both greater vulnerability to dep ression and improved capacity to recover. Psychoneuroendocrinology, 36(3), 339-351.

2 Moreira-Almeida, A., Lotufo Neto, F., & Koenig, H. G. (2006). Re ligiousness and mental health: a review. Brazilian Journal of Psychiatry, 28, 242-250.

3 Raja, M., & Rita Bentivoglio, A. (2012). Impulsive and compulsive be haviors during dopamine replacement treatment in Parkinson’s Disease and other disorders. Current drug safety, 7(1), 63-75.