MODERN ÇAĞIN YENİ İNANÇLARI

Geçen hafta bu köşede “Hakikati Kaybedince İnsan Neyi Arar?” sorusunun peşine düşmüş, modern insanın giderek büyüyen anlam arayışını konuşmuştuk.

Bugün de konunun devamı olarak “modern çağın yeni inançlarını” masaya yatıracağız. Ancak buradaki gayemiz insanların huzur arayışını, kendilerini geliştirme çabasını, olumlu düşünmesini veya hayatlarına anlam kazandırma isteğini eleştirmek değil. Meditasyon gibi uygulamaların da kendi bağlamlarında psikolojik ve nörobilimsel açıdan faydaları olabilir ve ayrıca değerlendirilmesi gerekir. Dahası bugün genel olarak “New Age” başlığı altında toplanan alan, sınırları kesin biçimde çizilmiş tek bir anlatı, teori veya homojen düşünce sistemi değildir.

Benim üzerinde durduğum mesele başka.

Son yıllarda birbirinden oldukça farklı görünen bazı spiritüel ve kişisel gelişim anlatılarının etrafında ortak bir dil oluşmaya başladı. Enerji, frekans, manifest, çekim yasası, kozmik bilinç, geçmiş hayat, ruhsal rehberler, kristaller, çakralar...

Bunların hepsi aynı şey değildir.

Bunlara ilgi duyan herkes de aynı dünya görüşünü paylaşmaz.

Ancak bazı yorumlarında tekrar tekrar karşımıza çıkan ortak kabuller vardır. İşte bu yazıda tek tek uygulamaları değil, bu kabullerin insan, hakikat ve bilgi tasavvurunda meydana getirdiği dönüşümü anlamaya çalışacağız.

Çünkü benim asıl meselem kristaller değil.

Çakralar da değil.

Meditasyon hiç değil.

Benim asıl sorum şu:

Modern insan, hakikatin ölçüsünü nerede arıyor?

Bir tarafta yapay zekâyı, kuantum bilgisayarlarını, genetik mühendisliğini ve uzay teknolojilerini konuşan son derece modern bir dünya var. Diğer tarafta ise evrene mesaj gönderdiğine, düşüncelerinin frekansıyla dış gerçekliği değiştirebildiğine veya birtakım görünmeyen kozmik kaynaklardan bilgi alabildiğine inanan insanlar…

İlk bakışta büyük bir çelişki gibi görünüyor.

Fakat gerçekten öyle mi?

Belki de bazı modern insanlar inançtan uzaklaşmadı. Sadece inancın adresini değiştirdi.

***

Evren Ne Zaman İrade Sahibi Oldu?

Modern spiritüel dilde dikkatimi en fazla çeken kavramlardan biri “evren” kelimesidir. Burada elbette astronominin ve fiziğin konusu olan evrenden bahsetmiyorum. Bazı popüler spiritüel anlatılarda karşımıza çıkan başka bir “evren” tasavvurundan söz ediyorum.

“Evren sana bir işaret gönderiyor.”

“Evren seni koruyor.”

“Evren senin için hazırlık yapıyor.”

“Evrene niyetini bildir.”

“Evren sana hak ettiğini verecek.”

Bu cümlelerde evren artık fizik biliminin incelediği kozmos olmaktan çıkıyor; adeta insanı duyan, niyetini bilen, mesaj alan, karşılık veren ve olayları onun lehine düzenleyen metafizik bir iradeye dönüşüyor.

O hâlde basit bir soru sormamız gerekiyor:

Evren dediğimiz şey Nedir?

Duyuyor mu?

Biliyor mu?

İrade sahibi mi?

İnsanın taleplerine cevap verebilir mi?

Bunlar bilimsel sorular olmaktan ziyade metafizik sorulardır. Dolayısıyla bu iddiaların bilimsel kavramlarla süslenmesi, onları kendiliğinden bilimsel hâle getirmez.

Nitekim burada modern insanın ilginç paradokslarından biriyle karşılaşıyoruz. Geleneksel inançların metafizik kabullerini sorgularken, bazen çok daha belirsiz metafizik kabulleri kolaylıkla benimseyebiliyor.

***

Benzer bir dönüşümü son yıllarda oldukça popülerleşen “manifest” kültüründe de görüyoruz. İnsan istediği evi, işi, ilişkiyi veya hayatı ayrıntılarıyla zihninde canlandırıyor; hedef panoları hazırlıyor, olumlama cümlelerini tekrarlıyor ve bazı yorumlara göre düşüncesini yeterince doğru yönlendirirse dış dünyanın da bu düşünceye karşılık vereceğine inanıyor.

Ancak şunu hatırlatmak zorundayım ki;

Hedef belirlemek başka şeydir.

Motivasyon başka şeydir.

Zihinsel hazırlık başka şeydir.

Düşüncenin dış dünyadaki olayları metafizik biçimde yönettiğini iddia etmek ise bambaşka bir şeydir.

Bir hedefe yoğunlaşan insanın davranışlarını o hedef doğrultusunda düzenleyebileceğini biliyoruz. Fırsatları daha kolay fark edebilir, daha planlı çalışabilir, başarısızlıklara karşı daha dirençli davranabilir. Bunların psikoloji ve nörobilim açısından karşılıkları vardır.

Fakat buradan “Düşüncelerimin frekansı evrendeki olayları bana göre düzenliyor” sonucuna geçildiğinde artık psikolojiden çıkıp metafizik bir iddiaya geçmiş oluruz.

İşte sınır tam buradadır.

İnsanın düşüncesi, kendisini değiştirebilir. Hatta olumlu ya da olumsuz düşüncelerimiz çevremizi ve diğer insanları pozitif ya da negatif etkileyebilir

Ama insanın düşüncesi, evreni de yönetir söylemi megalo-fantastik bir iddiadır ve sadece iddia olmasıyla kalır.

Ahlâkın Yerini Frekans mı Alıyor?

Beni daha fazla düşündüren meselelerden biri ise dilimizde meydana gelen değişimdir.

İnsanlık binlerce yıldır iyilik ve kötülüğü, doğru ve yanlışı, erdemi, sorumluluğu ve günahı konuştu. Oysa modern spiritüel anlatılarda giderek başka ifadelerin öne çıktığını görüyoruz:

“Yüksek frekans.”

“Düşük frekans.”

“Pozitif enerji.”

“Negatif enerji.”

“Yüksek bilinç.”

“Düşük bilinç.”

Böylece insanın temel sorusu zaman zaman “Yaptığım şey doğru mu?” olmaktan çıkıp “Bu benim frekansımı yükseltiyor mu?” sorusuna dönüşebiliyor.

İki soru arasında önemli bir fark vardır.

Ahlâk, insanın kendi arzusunun üzerinde bir ölçünün bulunabileceğini kabul eder. Tamamen kişisel his ve deneyime dayanan bir maneviyat anlayışında ise ölçünün merkezi giderek insanın kendisine kayabilir.

Ve ölçüyü yalnızca insanın kendisi belirlemeye başladığında...

İnsan hem sanık,

hem hâkim,

hem de kendi davasının şahidi hâline gelebilir.

Bilginin Kaynağı Neresi?

Meselenin bir başka önemli tarafı, bilginin nereden geldiği sorusudur.

İnsanlık asırlardır aklı, duyuları, tecrübeyi ve en önemlisi vahyi konuştu. Fakat bazı çağdaş spiritüel anlatılarda; “içsel rehber”, “kozmik bilinç”, “Akasha kayıtları”, “ruhsal rehberler” veya “kanal bilgileri” gibi yeni bilgi iddiaları da gündeme taşınmaktadır.

Burada herhangi bir insanın sezgisini veya iç dünyasını küçümsemekten söz etmiyorum. Sezgi insan zihninin önemli bir parçasıdır. İnsan bazen uzun tecrübelerinin sonucunu bilinçli muhakeme süreçlerinden geçirmeden de hissedebilir.

Fakat kişisel sezgiyi evrensel hakikat hâline getirdiğimiz anda başka bir problem başlar.

Bir insan “İçime böyle doğdu” diyor.

Diğeri tam tersinin içine doğduğunu söylüyor.

Hangisi doğru?

Bir kişi ruhsal rehberinden bir bilgi aldığını iddia ediyor, başka biri başka bir bilgi...

Bunları hangi ölçüyle sınayacağız?

İşte sonunda yine aynı soruya dönüyoruz: Hakikatin ölçüsü nedir?

Çünkü ölçünün kaybolduğu yerde insanın hoşuna giden her düşünce, kolaylıkla hakikat zannedilebilir.

***

Bütün bu anlatıların belki de en hassas noktası insan tasavvurudur.

New Age olarak adlandırılan geniş alanın tamamının, aynı şeyi söylediğini iddia etmek elbette doğru olmaz. Ancak bazı yorumlarda insanın yalnızca değerli bir varlık olduğu fikrinin çok ötesine geçildiğini görüyoruz.

“İlahî güç senin içinde.”

“Sen evrenin bir parçası değilsin; evren sensin.”

“Gerçekliğini sen oluşturuyorsun.”

Bu tür ifadeler ilk bakışta özgüveni destekleyen metaforlar gibi algılanabilir. Fakat kelimeleri düşünsel sonuçlarına kadar takip ettiğimizde, insanın yaratılmış ve sınırlı bir varlık olmaktan çıkarılıp kendi gerçekliğinin neredeyse mutlak belirleyicisi hâline getirildiği bir noktaya ulaşıyoruz.

Bu anlayışların bazılarını sonuna kadar takip ettiğimizde karşımıza kabaca şöyle bir insan tasavvuru çıkıyor:

İtaat etme; hükmet.

Hakikati arama; kendi hakikatini oluştur.

Kaderi anlamaya çalışma; gerçekliğini kendin yaz.

Ve burada insan psikolojisi açısından çok önemli bir meseleyle karşılaşıyoruz:

Nefis için bundan daha cazip bir teklif olabilir mi?

Çünkü insanın sınırlarını kabul etmesi zordur.

Her şeyi kontrol edemediğini kabullenmesi zordur.

Acziyetini kabul etmesi zordur.

Kendisinden daha üstün bir hakikat ölçüsüne tâbi olması ise nefis açısından belki de hepsinden daha zordur.

Bu sebeple New Age meselesini birkaç kristal, meditasyon yöntemi veya sosyal medya akımı üzerinden tartışmanın yetersiz olduğunu düşünüyorum. Asıl üzerinde durulması gereken, insanın kendisini, bilgiyi, kaderi, ahlâkı ve yaratıcı fikrini nasıl konumlandırdığıdır.

Çünkü fikirler yalnızca kitaplarda yaşamaz.

Bir süre sonra dile sızar.

Dilden düşünceye...

Düşünceden davranışa...

Davranıştan kültüre geçer.

Ve bazen insan, bir düşünce sisteminin adını bile bilmeden onun kavramlarıyla düşünmeye başlar.

Belki de “bir fikrin” gerçek gücü tam burada ortaya çıkar.

Bir düşüncenin en güçlü olduğu an, insanların ona inandıklarını söylediği an değildir. Onun kavramlarıyla düşünmeye başladıkları andır.

***

Kırılan Yer Belki de Burası

Uzun yıllardır üzerinde çalıştığım Kırılan Zaman adlı eserde beni en fazla düşündüren meselelerden biri tam olarak bu oldu. Medeniyetler yalnızca savaşlarla, ekonomik krizlerle veya siyasi kırılmalarla değişmiyor. İnsanların hakikat anlayışı değiştiğinde; insan, ahlâk, bilgi ve hayat hakkındaki temel kabuller de değişiyor. Ardından bu değişim aileye, eğitime, sanata, kültüre ve nihayet medeniyetin bütün dokusuna yayılıyor.

Aslında büyük tarihî dönüşümlerin başlangıcını savaş meydanlarında arıyoruz.

Oysa belki de kırılma çok daha önce gerçekleşmektedir.

Bir kelimenin anlamında...

Bir kavramın içinin boşaltılmasında...

İnsanın kendisini evrende farklı bir yere oturtmasında...

Önce kelimeler değişir.

Sonra kavramlar.

Ardından hakikatin ölçüsü...

Ve bir gün bakarsınız ki aynı kelimeleri konuşuyoruz ama artık farklı şeyleri kastediyoruz.

Belki de zaman tam burada kırılır.

***

Fakat burada cevap bekleyen çok önemli bir soru daha var.

Enerji... Frekans... Titreşim... Kuantum... Epigenetik... Beyin dalgaları... Bütün bunlar gerçekten bilimin New Age anlatılarını doğruladığını mı gösteriyor? Yoksa bilimsel kavramların itibarı kullanılarak, metafizik iddialara bilimsel bir görünüm mü kazandırılıyor?

Bunu da bir sonraki yazıda konuşalım:

Bilim mi, Bilim Görünümlü İddialar mı?

Çünkü hakikati aramak yetmez.

Hakikat ile hakikat görüntüsünü birbirinden ayırmak da gerekir.

***

İnsan değişmeden tarih değişmez.