ÇERÇEVENİN KENARI: BİR HAYATIN ANLATIYA GEÇİŞİ

Bir hayat anlatıya geçtiğinde bir sınırdan geçer. Sınırın bu yakasında yaşanmış zaman durur: kesintili, tekrarlı, çoğu yeri kayıtsız. Öte yakasında anlatılmış zaman başlar, süresi ölçülü, yönü belli. Malcolm X'in hayatı bu geçişi görünür kılan ender örneklerden biri sayılır, çünkü hayatın kendisi baştan sona bir yeniden yazma denemesi olarak ilerler. Adı birkaç kez değişir. Her ad bir dönemi kapatır, yeni bir başlangıcı çağırır. Bir insanın kendi ismini birden çok kez kurması, kimliğin sabit bir mülk sayılamayacağını gösterir. Anlatı ise sabitlik ister. Bir karakterin tanınabilir kalması gerekir, çünkü tanınma seyirciye yol verir. Böylece birbirini iptal eden adlar, tek bir gelişim çizgisinin durakları hâline gelir.

Zaman ölçüsü meselesi burada belirginleşir. Yaşanan zaman boşluklarla ilerler: hapishanede geçen aylar, sözlük kopyalayarak geçen geceler, uzun okuma saatleri, kararsızlıkla dolan aralıklar. Bu aralıklar hiçbir doruk üretmez. Anlatı ise doruk arar, çünkü doruk hatırlanır. Hatırlanabilir olan seçildiğinde, hatırlanamayan sessizce dışarıda kalır. Dışarıda kalan kısım çoğu zaman hayatın ağırlığını taşıyan kısımdır.

Bir başka güçlük fikir değişiminde ortaya çıkar. Malcolm X söylediklerini geri alır, konumunu yeniden kurar, kendi geçmişiyle tartışır. Bu edim bir olgunlaşma sahnesine benzemez, çünkü sonu belirsiz kalır. Anlatı böyle bir belirsizliği taşımakta zorlanır. Fikrin bozulup yeniden kurulması ekranda ancak bir dönüşüm anı olarak görünür hâle gelir. Oysa dönüşüm bir varış vaat eder, geri alma ise varışı erteler.

Kayıt meselesi de aynı sınırın üzerinde durur. Konuşmalar bantlara geçer, fotoğraflar çoğalır, cümleler alıntı hâlinde dolaşır. Alıntı, sözü kendi koşullarından ayırarak taşınabilir kılar. Taşınabilir söz uzağa gider, uzağa giden söz arkasında zeminini bırakır. Bir cümlenin her yerde tekrarlanması onun anlamını korumaz, yalnızca dolaşımını sürdürür.

Ölüm noktasında anlatı doğal bir bitiş bulur. Yaşamın kesilmesi, hikâyenin tamamlanması gibi okunur. Oysa kesinti bir sonuç üretmez, açık bir yer bırakır. Anlatının bu açık yeri kapatma eğilimi teknik bir zorunluluktan doğar, çünkü bir yapıtın sonu olması gerekir. Hayatın sonu ile anlatının sonu aynı yere düştüğünde, geride kalan sorular çerçevenin dışına taşınır

Bu yüzden Malcolm X üzerine kurulan her anlatı kendi eksiğini de üretir. Eksik bir kusur sayılmaz, ölçünün doğal sonucu olarak görünür. Bir çerçeve seçmek, aynı anda çerçevenin dışını tasarlamak anlamına gelir. Fotoğrafın kenarı nerede biterse, görülmeyen orada başlar. Bir hayatın çokluğu, onu tutmaya çalışan her biçimde kendini bir kalıntı olarak hatırlatır.

Geriye sakin bir soru kalır. Bir hayatı anlatmak onu tanımak anlamına mı gelir, yoksa taşınabilir bir biçime kavuşturmak anlamına mı? İki işlem birbirine benzer, aynı şeyi karşılamaz. Aradaki mesafeyi fark etmek hem anlatıyı hem hayatı daha dikkatli okumayı mümkün kılar. Malcolm X'in bıraktığı miras belki de bu dikkat talebinde durur.

Kaynakların kendisi de bu sınırı taşır. Bir hayatın en çok başvurulan kaydı, uzun söyleşilerden doğar. Anlatan konuşur, yazan seçer, sıralar, biçim verir. Ortaya çıkan metin bir belge gibi okunur, oysa baştan itibaren iki elin ortak işi olarak kurulur. Sonradan gelen her anlatı bu ortak işi hammadde sayar. Yorum katmanları üst üste binerken kaynak giderek uzaklaşır.

Yüz meselesi benzer biçimde işler. Gözlük, mikrofon, sıkılmış çene: birkaç çizgi bir kişiyi anımsatmaya yeter. Tanınırlık kolaylık sağlar, aynı zamanda bir daralma getirir. Bir yüz kolayca çizilebilir hâle geldiğinde, o yüzün ardındaki uzun düşünme süreci arka plana çekilir.

Okuyanın konumu da hesaba girer. Her kuşak bu hayata kendi sorularıyla yaklaşır, aradığını bulur, aramadığını atlar. Bu yüzden aynı biyografi farklı zamanlarda farklı ağırlık kazanır. Anlatının değişmesi hayatın değişmesinden gelmez, bakanın yer değiştirmesinden gelir.