DOYUMSUZLUK DÖNGÜSÜ

Para kazanmak dopamini yükseltiyor, dopamin de daha fazla para kazanma isteğini tetikliyor. Böylece “daha çok para, daha çok dopamin” kısır döngüsü başlıyor. Yemek yerken de benzer bir mekanizma var ama midemiz doyduğunda en azından bir mola veriyoruz. Para konusunda böyle bir “biyolojik doyma” mekanizması olmadığı için, bitip tükenmeyen bir hırs ortaya çıkabiliyor.

Peygamber Efendimiz “sallalahu aleyhi vesellem” bu durumu çok güzel bir şekilde ifade etmiştir: “Âdemoğlunun iki vadi dolusu altını olsa üçüncüyü ister.”1 Bu hadis-i şerif, insanoğlunun ne kadar doyumsuz olabileceğini bizlere gösterir. İki vadi dolusu altına sahip olan bir kişi, üçüncü vadideki altını maddi ihtiyaçları için değil, para kazanmanın verdiği haz için ister. Belirli bir miktardan sonra, para artık maddi ihtiyaçları değil, nefsi tatmin için kazanılır. Ancak doyumsuz bir nefsi nasıl tatmin edebiliriz ki?

İki vadi dolusu altını olmayan bizim gibi insanlar her ne kadar bu duruma çok şaşırsak da kendimizde de bu durumun farklı bir versiyonunu görebiliyoruz. Bugünkü refah seviyemiz, bir başkası için “hayal” olabilir. Buna rağmen hâlâ “Daha fazlası neden olmasın?” diye düşünüyoruz. Mevcut imkânlarımıza “adapte” oluyor ve sonra yeni bir dopamin dalgası için ileriye göz dikiyoruz. Nefs, adapte olduktan sonra tekrar yüksek seviyelerde dopamin salgılatmak için şu anda sahip olunan durumun ilerisine geçmek istiyor. Bu düşünce de insanı vadiler dolusu altını bile olsa tatminsiz bırakıyor.

Tabii ki yanlış anlaşılmasın: İslamiyet asla mala, mülke, paraya karşı değildir. Bütün bunlar insanı Allahü Teâlâ’nın rızasına ulaştırabilecek vasıtalardır ve kıymetlidirler. Lakin ahireti unutup da sırf nefsi tatmin etmek için para kazanmak kötülenmiştir. Yoksa, çalışmak ve kazanmak, Müslümanın bu dünyadaki en büyük vazifesidir zaten. Büyüklerimiz dua ederken “Ya Rabbi! Dinimiz için dünyalık ver.” derlerdi. Ahirete faydalı olan dünyalık kazançlar, insanı Allahü Teâlâ’dan uzaklaştırmaz. Bilakis yaklaştırır. Ama sırf nefs tatmini için para kazanmak, ahireti unutup kendini kaybetmek ise elbette ki kınanmıştır.

Yukarıdaki hadis-i şerifin devamı bu doyumsuz nefsin ilacını da bildiriyor: “Âdemoğlunun gözünü ancak toprak doyurur.” Yani nefs ya öldüğünde bu kısır döngüden kurtulur ya da ölümü çok hatırlayarak üçüncü vadi dolusu altına ihtiyacı olmadığını anladığında.

1 el-Buhârî, Rikâk, Hadis No. 6439; el-Müslim, Zekât, Hadis No. 1048