DOLAYLI YOLDAN ETKİLEYENLER “KUMAR”

Vücuda herhangi bir madde girmediği hâlde, beyinde yoğun haz kimyasalları salgılatan davranışlar da ciddi biçimde bağımlılık ve tahribat riski taşır. Buradaki tehlike, takip edilmesi ve anlaşılması daha zor olan bir süreç olmasıdır. Çünkü alkol, sigara gibi maddelerde “Zarar nereden geliyor?” sorusuna cevap vermek daha kolaydır; “Kimyasal madde girdi, beyni bozdu,” der geçersin. Ama pornografi, kumar ve bazı ahlakî zaaflar öyle görünür ki, beyne fiziksel bir giriş yapmaz. Buna rağmen sinir sistemini adeta esir alıp haz mekanizmalarını manipüle ederler.

KUMAR

Arzu edilen bir şeye kavuşulduğunda, beyinde dopamin salgılandığı gibi böyle bir şeyin ihtimali doğduğunda da bir miktar dopamin salgılanır. Mesela yemek yemek dopamin kaynağı olduğu gibi karnın acıkıp yemeğin hayalinin kurulması da dopamin kaynağıdır.

Büyük ödüllü çekilişlerden “ödetmesine” halı saha maçına kadar kumarın mantığı hep aynıdır. Büyük miktardaki bir ödülü kazanabilmek için küçük bir miktar riske edilir. Kumar, sonucu için değil süreci için oynanır. Kumar oynayan kişi kazanılacak ödül için değil de kazanma ihtimalinin salgılattığı dopamin için riske girer.1

Yani kumar oynayanlar sadece sonundaki ödüle kavuşmak için oynamıyorlar. Oyun başladığı andan netice açıklanana kadar geçen süre boyunca sahip oldukları ümit için oynuyorlar. Daha doğrusu kazanma ihtimalinin salgılattığı dopamin için oynuyorlar. Hatta bağımlılar neticeye bağlı olmadan sadece bu dopamin için oynuyorlar. Hele bir de bazen kazanıp bazen kaybeden bir oyuncu ise tam bağımlı olur. Çünkü bir davranışın öğrenilmesinde en kalıcı yöntemlerden biri, aralıklı pekiştireç vermektir. Sabit aralıklarla değil de değişen zamanlarda ödüllendirmek daha fazla dopamin kaynağıdır.2 Bu sebeple kumarda en şanslı kişi her oyunu kaybedendir. Çünkü kazanmaya başlarsa, sonu kötü bir yol onu bekliyor.

Size de Çıkabilir mi?

En basit kumar misali piyango bileti satın almaktır. 100 milyon lira kazanma ihtimali için bir bilete 100 lira vermektir. 100 milyon lira elbette çok büyük bir paradır ve kazanılsa beyinde çok büyük dopamin patlamasına sebep olur. Bu kadar çok para, istediğimiz her şeyi satın alma gücünü verir. Hayalimizdeki hayatı önümüze serer. Böyle bir hayata ulaşma imkânı doğması bile başlı başına dopamin kaynağıdır.

Bileti aldığı andan itibaren neticeler açıklanana kadar, ihtimalin verdiği haz beynindedir. Henüz son model bir arabası yoktur ama ihtimali bile konforludur. Ev sahibinden dertlidir lakin alacağı villanın hayali şimdiden içini ısıtır. İşyerinde de dertlidir ancak artık çalışmasına gerek kalmayabileceği düşüncesi, müdürüne hakaretler ederek istifa edeceğinin provasını beyninde döndürür. İkramiyeyi kazanamadığını öğrenene kadar beyninde böyle dopamin salgılanır. Hem de bileti alan kişinin matematiği ne kadar zayıfsa o kadar çok dopamin salgılanır.

Normal hayatında beyninde yüz birim dopamin salgılatan birinin piyango bileti aldığını varsayalım. Bir anda yüz milyon lira gibi bir servete kavuşursa bu kişinin beyninde bin birim dopamin salgılanacağını söyleyebiliriz. Bu hadise insanın başına kolay kolay gelmeyeceği için büyük ikramiyeyi kazanan kişinin beyni normalin on katı dopamin salgılatabilir. Bileti almış olmak ise bu hayalin gerçekleşme ihtimali ile doğru orantılı olarak dopamin kaynağıdır. Yani büyük ikramiyenin kendisine çıkma ihtimalini binde bir gören kişi, sadece bilet almakla beyninde bir birim dopamin salgılanmasını sağlar. Kendisine çıkma ihtimalini yüzde bir gibi daha büyük bir oranda görürse o zaman beyninde on birim dopamin salgılanır.

Matematik bilgisi kuvvetli ve ihtimalin on milyonda bir olduğunu bilen bir kişi zaten piyango bileti satın almaz. Eline bir şekilde bilet geçse de diğerleri kadar haz alamaz çünkü ihtimalin çok düşük olduğunu bilir. Bu da oturduğu yerden dopamin salgılatmak için yeterli değildir.

On milyonda bir dediğimde aklında canlanması zor olabilir. On milyon bileti on milyon saniye gibi düşün. On milyon saniye, 2777 saattir ve yaklaşık dört ay yapar. Eğer sana dört ay içerisinde benim önceden belirlediğim tek saniyeyi ay, gün, saat, dakika ve saniyesiyle bilmeni istesem bilebilir miydin? 100 kere denesen bu dört ay içerisindeki o tek bir saniyeyi bulabilir misin? Bunun imkânsız olduğunu fark etmişsindir. 100 bilet de alsa, o ikramiye çıkmayacak.

Kumarda harcanan paraya mı, zamana mı, dopamine mi acısam bilemedim.

1 Anselme, P., & Robinson, M. J. (2013). What motivates gambling behavi or? Insight into dopamine’s role. Frontiers in Behavioral Neuroscience, 7, 182.

2 Zald, D. H., Boileau, I., El-Dearedy, W., Gunn, R., McGlone, F., Dichter, G. S., & Dagher, A. (2004). Dopamine transmission in the human striatum during monetary reward tasks. Journal of Neuroscience, 24(17), 4105-4112.