DOĞULU NEFS – BATILI NEFS

İnsanın nefsini en çok şekillendiren şeylerden biri kültürüdür. Hem gen havuzunu belirlediği hem de hayatın ilk yıllarından itibaren maruz kalınan birçok şeyin belirleyicisi olduğu için kültür, insana çok tesir eder. Kültür, gen havuzunu; gen havuzu da kültürü şekillendiriyor. Nesiller boyunca fertlerin cemiyeti, cemiyetin de fertleri şekillendirmesi ile bugüne geldik. Her ne kadar teknolojinin yayılması ile aradaki sınırlar kalkmaya başlasa da dünyada iki temel kültür hakimdir: Doğu ve Batı kültürleri. İkisinin de farklı varyasyonları olsa da temelde herkesin kabul edebileceği ferdiyetçi/bireyci batı ve cemiyetçi/kolektivist doğu kültürleri vardır.

Kolektivist ve bireyci kültürler, sosyal yapı ve değerler açısından önemli farklılıklar sergiler. Kolektivist kültürlerde, toplumun gereksinimleri ve hedefleri bireyinkilerin önünde gelir. Bu yaklaşımda, topluluk duygusu, grup uyumu ve ilişkiler büyük önem taşır. Öte yandan, bireyci kültürlerde bireysel özgürlük, bağımsızlık ve kişisel başarılar ön plana çıkar. Bu kültürde kişisel tercihler önemlidir. Her iki yaklaşım, insanların sosyal ve duygusal ihtiyaçlarını farklı şekillerde karşılar ve bu farklılıklar, eğitimden iş hayatına, aile yapısından devlet politikalarına kadar birçok alanda kendini gösterir.

Günümüzde, bireyci ve kolektivist kültürlerin etkileşimi, insan davranışları ve düşünce yapısında çarpıcı şekilde ortaya çıkıyor. Bireyci kültürlerde bağımsız hareket etmek ve kendi kararlarını almak (“Kendi kararlarımı kendim alırım”) önemliyken, kolektivist kültürlerde topluluk uyumu ve grup bağları (“Ailemin kararlarına saygı duyarım”) daha belirgindir. Bireycilik, bireysel özgürlüğü ve benzersizliği (“Kendi yolumu kendim çizerim”) vurgularken, kolektivizm grup ihtiyaçlarını ve topluluğun gerekliliklerini (“Ailemin ve cemiyetimin gereksinimlerini önemserim”) ön plana çıkarır. Bireysel terimlerle kendini tanımlama (“Ben bir mühendisim”) bireyci kültürlerin bir özelliği iken, kolektivist kültürlerde sosyal roller ve toplulukla olan bağlarla tanımlanma (“Ben bir anneyim”) daha yaygındır. Bireyci yaklaşımda kişisel başarılar ve kendi hedeflerine ulaşmak için çalışmak (“Kendi başarılarımı kutlarım”) motivasyonun temelini oluştururken, kolektivist yaklaşımda grup başarıları ve topluluk hedeflerine ulaşmak için çabalamak (“Birlikte he deflerimize ulaşabilelim diye çabalarım”) önem kazanır. Bu kültürel farklılıklar, insanların dünyayı nasıl algıladıklarını ve sosyal çevreleriyle nasıl etkileşim kurduklarını derinden etkilemektedir. Bütün bunlar binlerce senelik süzgeçlerden geçerek bugünkü kültürümüzü ve içinde bulunan gen havuzumuzu oluşturmuştur.

Genler

Genler tek başınayken hareketsiz molekül yığınlarıdır. Mutlaka çevre ile aktive edilmesi gerekir. Bu aktivasyonun büyük bir kısmına müdahale edemeyiz ama bazı yerlerde söz hakkımız vardır. Mesela şeker hastalığının genetik tarafı vardır. Eğer siz bunu bilir ve potansiyel uyarıcılardan mümkün mertebe uzak durursanız, ilgili hastalık ortaya çıkmayacaktır. Şekerin az olduğu bir diyet programı uygularsanız, hastalıkla alakalı genler aktif olmadan sağlıklı bir hayat yaşayabilirsiniz. Aynı şekilde alkol bağımlılığının da genetik tarafı vardır. Eğer siz hiçbir zaman alkolle tanışmazsanız, bu genler aktive olmadan huzurlu bir hayat sürersiniz.

Peki bu iki kültürün mensuplarının genlerinde ne gibi farklılıklar var? En bariz misallerden biri dopamin reseptörlerinin varyantları. Yenilik arayışı, hiperaktivite, dışa dönüklük ve dürtüsellikle alakalı bir reseptör geni var. Bu gen, Doğu Asyalılarda %1 oranında bulunurken, Avrupalılarda ve Avrupa kökenli Amerikalılarda %23 oranında bulunuyor.1 Bu da demek oluyor ki şu ana kadar dopaminle alakalı bahsettiğimiz her şeye, batı medeniyeti genetik olarak daha yatkın.

Bir de buna serotonin ve dopaminin birbirini baskılamasını ekleyin.2 Bu durumda aşırı şehvet ve şöhret birbirine zıt çalışıyor. Birinin çok baskın olduğu yerde diğeri ikinci planda kalıyor. Batı kültürü, ferdiyetçi dopamin merkezli iken doğu kültürü, daha cemiyetçi serotonin merkezli gibi görünüyor.

Bütün insanlık aynı anne babanın çocukları olduğu hal de böyle bir farklılığın temel sebebi ne olabilir? Neden bazı cemiyetler daha bireyci genlere sahip olurken, diğer cemiyetler kolektivist genlere sahip olmuştur? İşte burada kültürün tarihi olarak aktarımı ve her bir ferdin bu kültürün süzgecinden geçmesi devreye giriyor olabilir. Anlaşılan o ki Asya’da insanlar bir arada çalışarak hayatta kalmış ve kolektivist bir kültür oluşturmuş. Buradayken yenilik arayanlar barınamamış ve bir miktar göç etmiş. Yeni yerde biraz daha yenilikçi bir kültür oluşmuş. Burada da daha fazla yenilik arayanlar bir süre sonra başka bir yere göçmüş. Yeni mekânda yeni bir kültür oluşturmuşlar. Bu son mekân da elbette son olmamış ve içlerinde yeniliğe daha açık olanlar başka yerlere göçerek yeni kültürler inşa etmiş. Doğu Asyalılarda %1, Avrupalılar da %23 olan dürtüsellik geni, binlerce kilometrelik yolu katederek insanlık tarihinin bildiğimiz en uzun göç yürüyüşünü yaparak Amazon havzasına ulaşan halklarda %70’tir. Yani insanlar adım adım dünyaya yayılırken içlerindeki dopamin ve serotonin onlar için gaz veya fren olmuştur. Bu gazla hareket edenler bireyci kültürleri, bu frenle duranlar ise kolektivist kültürleri oluşturmuş gibiler.

Her ne kadar kültürlerin gelişmesi çok katmanlı bir süreç olsa da bizi ilgilendiren bunun tarihi, coğrafik veya ekonomik değil daha çok biyolojik sebepleridir. Aslında tarih, coğrafya ve ekonomi de biyolojiden çok bağımsız değildir. Neticede hepsinde insan temel bir aktördür. Beyin de insan da temel bir aktördür. Dolayısıyla insan beyninin işleyişi ve kültürlerin gelişimi birbiriyle zannedilenden çok daha yakından ilişkilidir.

Kalabalık cemiyetlerde iki tür insan da hep vardır. Yüzdeleri değişse de her cemiyette hem bireyci hem de kolektivist insanlara rastlanır. Tarih boyunca, hiperaktivite, heyecan ve dürtüsellikle karakterize olan bireyci kişiler genellikle fetihler, keşifler ve diğer maceralar gibi dinamik faaliyetlerde öncü roller üstlendiler. Bu insanlar, yeni toprakları keşfetmek, bilinmeyene doğru yola çıkmak ve sınırları zorlamak gibi girişimlerde bulunarak toplumun genişlemesine ve gelişmesine katkıda bulundular. Öte yandan, daha çok kolektivist olan ve mevcut durumlarından memnun kişiler, geride kalan medeniyetin inşası ve korunmasında önemli rol oynadılar. Onlar, toplumun sosyal yapısını, kültürel mirasını ve geleneklerini muhafaza ederek, topluluğun uyumunu ve istikrarını sağladılar. Bu iki grubun dengeli bir şekilde bir arada bulunması, medeniyetlerin uzun süreli başarısının temelini oluşturdu. Bu denge bozulduğunda, kültürler tanınmayacak derecede büyük değişimler yaşadı.

Bu kültür farkı, insana o kadar derinden etki eder ki düşünce sistematiğini bile şekillendirir. Mesela maymun, panda ve muz üçlüsünü düşünün. Hangi ikisi birbirine daha yakındır? Bireyci insanlar kategorik düşünüp maymun ve panda diyecektir çünkü ikisi de hayvan. Kolektivist insanlar ise tematik ilişkiyi tercih ederek maymun ve muz derler. Ne de olsa maymunu düşünüyorsanız onun ihtiyaçlarını da göz önünde bulundurmalısınız.3 Aynı şeyler inek, tavuk, ot veya eldiven, atkı, el gibi üçlülerde de geçerli. Binlerce sene önceki atalarınızın aldığı kararlar ve hayata bakış açıları bir şekilde sizin bugün sahip olduğunuz düşünce sisteminize tesir ediyor. Peki acaba bu testi bizim ülkemiz de yapsak nasıl bir sonuç çıkardı?

Peki Ya Biz

Bize gelince durum çok da farklı değil. Doğu Karadeniz’de yapılan uluslararası bir çalışma4 enteresan bir gerçeği ortaya koyuyor. Türk çiftçilerle, balıkçılarla ve çobanlarla bireycimi kolektivist mi diye araştırma yapıyorlar. Tahmin edileceği üzere çiftçiler ve balıkçılar kolektivist, çobanlar ise bireyci çıkıyor. Yani aynı ırktan olan insanlar arasında da farklı mizaçlar elbette var. Bu sefer genlerindeki bu baskılar onların meslek seçiminde ortaya çıkıyor. Meslek seçimi sadece genlere göre yapılmasa da insanların günlük hayatına tahmin edilenden daha fazla tesir ediyor.

Muhtemelen yabancı ülkelere çalışmaya giden gurbetçilerle, doğduğu şehirden hiç başka yerde yaşamamış kuzenlerinin genlerine baksak, ikisini başka dünyaların insanları olarak görürüz. Gurbetçiler yeniliğe daha açık dopamin bazlı insanlarken, memleketinde kalmayı tercih edenler muhtemelen serotonin bazlı insanlardır. Gurbete giden kişiler, farklı halklarla karışıp yeni kültürler ve gen havuzları oluşturur. Geride kalıp şehrinden çıkmayanlarsa kendileri gibi şehirden çıkmayan kişilerle evlenip eski kültürün savunucusu olurlar. Aralarındaki fark da her nesilde biraz daha açılır.

Hepimiz doğduğumuz cemiyetin çocuklarıyız. Bugün belki sen, kolektivist genlere sahip bireyci biri olmaya zorlanıyorsun. Binlerce senedir kültürüne, oradan da genlerine kodlanmış olan cemiyet hayatı yerine, bireyci olmaya zorlanarak kendisine tamamen yabancı olmuş biri oluyorsun. Kendi biyolojisine muhalefet ederek bencil olma ya teşvik edilen kafası karışık biri. Binlerce sene boyunca “Bir olmak birlik olmak” sloganları ile seçilip süzülen gen havuzundan çıkıp, “Senin çıkarların her şeyden önemli” çukuruna düşen biri. Doğu kültürüne uygun genle, batıda boğulan biri.

Belki de bireyci genlere sahipken cemiyetin kolektivist olmasından şikâyet eden biri oldun. İçinden kanatlanıp uçmak geldiği halde kanatları kırılan biri. Batı genleriyle kendini doğuda bulan biri. İki grup da maalesef bir miktar sıkıntı çekmeye mahkumdur. İçinde bulundukları kültürün üvey evladı gibidirler. Kendi içinde yaşadığın çatışmalara bir de bu gözle bak!

Aşağıdaki testte katılmadıklarına 1, kararsız kaldıklarına 2 ve katıldıklarına 3 puan ver. 1, 3, 5, 7, 9 ve 11. soruların puanlarını topla ve bireyci puanını gör. 2, 4, 6, 8, 10 ve 12. soruların puanlarını topla ve kolektivist puanını gör.

Her iki kategoride en yüksek toplam puanın, o eğilimin sende daha baskın olduğunu gösterir. Artık bireyci mi, kolektivist mi yoksa dengeli bir dünya görüşüne mi sahip , olduğunu biliyorsun. Atalarından süzülüp gelen genlerinin, sende bıraktığı derin izleri öğrendiğine göre anne karnında neler yaşadığına geçebiliriz.

1 Chen, C., Burton, M., Greenberger, E., & Dmitrieva, J. (1999). Population migration and the variation of dopamine D4 receptor (DRD4) allele frequen cies around the globe. Evolution and Human Behavior, 20(5), 309-324.

2 Daw, N. D., Kakade, S., & Dayan, P. (2002). Opponent interactions betwe en serotonin and dopamine. Neural networks, 15(4-6), 603-616.

3 Nisbett, R. (2004). The geography of thought: How Asians and Wester ners think differently... and why. Simon and Schuster.

4 Uskul, A. K., Kitayama, S., & Nisbett, R. E. (2008). Ecocultural basis of cognition: Farmers and fishermen are more holistic than herders. Proceedin gs of the National Academy of Sciences, 105(25), 8552-8556.