BİLİM Mİ, BİLİM GÖRÜNÜMLÜ İDDİALAR MI?

Geçtiğimiz iki haftadır bu köşede modern insanın anlam arayışını ve bu arayışın etrafında gelişen yeni spiritüel anlatıları konuşuyoruz. Önce “Hakikati Kaybedince İnsan Neyi Arar?” diye sorduk. Ardından “Modern Çağın Yeni İnançları” başlığı altında enerji, frekans, manifest, kozmik bilinç ve benzeri kavramların nasıl yeni bir dil oluşturduğunu tartıştık.

Şimdi ise meselenin belki de en önemli noktasına geldik.

Çünkü çağımızın bazı yeni inançları artık yalnızca “inanın” demiyor.

“Bilim de bunu söylüyor” diyor.

İşte burada durmamız gerekiyor.

Çünkü bilim insanlığın sahip olduğu en kıymetli bilgi edinme yöntemlerinden biridir. Fakat tam da bu itibarı sebebiyle “bilimsel” kelimesi, bir iddiayı ikna edici göstermek için kullanılabilecek çok güçlü bir etikete de dönüşebiliyor.

Bugün sosyal medyada biraz dolaşmanız yeterli:

“Kuantum fiziğine göre düşünceleriniz gerçekliği oluşturur.”

“Travmalarınız DNA'nızda kayıtlıdır.”

“Atalarınızın yaşadığı olayları hücreleriniz hatırlar.”

“Her organın kendine ait şifa frekansı vardır.”

“Frekansınızı yükselttiğinizde hayatınıza yüksek titreşimli olayları çekersiniz.”

“Beyninizi belirli bir dalga boyuna getirerek üst bilince geçebilirsiniz.”

Cümlelerde kuantum var.

DNA var.

Epigenetik var.

Frekans var.

Beyin dalgaları var.

Yani bilimsel kelimeler var.

Peki...  Bilim gerçekten var mı?

 

Bilimsel Kelime Kullanmak Bilim Yapmak Değildir

Bilimin en önemli özelliği kullandığı kelimeler değildir; yöntemidir. Bir iddianın bilimsel olması için ölçülebilmesi, sınanabilmesi, mümkün olduğunda yanlışlanabilir olması, elde edilen bulguların sistematik biçimde değerlendirilmesi ve sonuçların bağımsız araştırmalarla sorgulanabilmesi gerekir.

Dolayısıyla bir cümlenin içine “kuantum”, “DNA”, “enerji” veya “frekans” kelimesini yerleştirmek, o cümleyi bilimsel hâle getirmez.

Burada çok önemli bir noktayı vurgulamamız gerekiyor. Bilimin henüz açıklayamadığı bir olayın mutlaka yanlış olduğunu söylemek bilimsel değildir. Bilim kendi sınırlarının farkında olmalıdır. Bugün bilmediğimiz pek çok şeyi yarın öğrenebiliriz.

Ancak bunun tersi de doğrudur:

Bilimin henüz açıklayamaması, istediğimiz açıklamayı doğru kabul edebileceğimiz anlamına gelmez.

“Bilmiyoruz” demek bazen verilebilecek en bilimsel cevaptır.

 

Epigenetik Mevzusu

Son yıllarda belki de en fazla istismar edilen bilim alanlarından biri epigenetiktir.

Epigenetik bize çevre, beslenme, stres ve çeşitli biyolojik şartların genlerin çalışma biçimini etkileyebildiğini gösteren son derece önemli bir araştırma alanı açtı. DNA dizisi değişmeden genlerin ifade edilme biçiminde değişiklikler meydana gelebilir. Bazı epigenetik işaretlerin belirli şartlarda sonraki nesillere aktarılıp aktarılamayacağı da bilimsel araştırmaların önemli konularından biridir.

Buraya kadar bilimden söz ediyoruz.

Fakat sonra fantastik büyük bir sıçrama yapılıyor:

“Büyükannenizin yaşadığı terk edilme travması DNA'nızda kayıtlı olabilir.”

“Bugünkü ilişki problemleriniz atalarınızın hücresel hafızasından geliyor.”

“Soy ağacı çalışmasıyla nesiller önceki travmayı temizleyebilirsiniz.”

İşte burada dikkatli olmak gerekiyor.

Travmanın biyolojik etkiler oluşturabileceğine ilişkin araştırmalar vardır. Nesiller arası aktarımın biyolojik, psikolojik, ailevi ve sosyal yolları da ciddi biçimde araştırılmaktadır. Ancak bundan, belirli bir atanın belirli bir hatırasının DNA üzerinde adeta bir video kaydı gibi saklandığı ve bugün yapılacak spiritüel bir uygulamayla “temizlenebileceği” sonucu çıkmaz.

Epigenetik, atalarımızın hatıra arşivi değildir.

Bilimin söylediğiyle, bilimin üzerine inşa edilen hikâyeyi birbirinden ayırmak gerekir.

Bir başka büyülü kelimemiz:

Kuantum.

Kuantum fiziği gerçekten olağanüstüdür. Atom ve atom altı ölçekte klasik sezgilerimize meydan okuyan davranışları açıklayan, modern teknolojinin pek çok alanının temelinde bulunan güçlü bir fizik teorisidir.

Fakat kuantum fiziğinin tuhaf olması, onun hakkında söylediğimiz her tuhaf cümleyi doğru yapmaz.

Özellikle kuantum ölçümündeki “gözlemci” kavramından hareketle bazen şöyle bir sonuca ulaşılıyor:

“Bilinç gerçekliği oluşturuyor.”

Ardından bir adım daha:

“Düşünceleriniz kendi gerçekliğinizi oluşturur.”

Bir adım daha:

“Yeterince doğru düşünürseniz istediğiniz olayları hayatınıza çekebilirsiniz.”

Fakat bunlar aynı cümle değildir.

Fizikte bir kuantum sisteminin ölçülmesiyle ilgili teknik bir problemden, insan zihninin gündelik makroskobik olayları arzularıyla şekillendirdiği sonucuna doğrudan geçemeyiz.

Bir elektronun davranışı...

Size yarın hangi otomobilin geleceğini açıklamaz.

Kuantum fiziği büyüleyicidir.

Ama büyü değildir.

 

Frekans ve Titreşim: Fizikten Metafiziğe

“Frekansını yükselt.”

Son yılların belki de en popüler cümlelerinden biri.

Fakat bir nörolog olarak böyle bir ifadeyi duyduğumda ilk sormak istediğim soru şudur:

Neyin frekansı?

Çünkü bilimde frekans son derece somut bir kavramdır. Bir olayın belirli bir zaman içindeki tekrar sayısını ifade eder ve hertz gibi birimlerle ölçülür. Sesin frekansı vardır. Elektromanyetik dalgaların frekansı vardır. Beyindeki elektriksel aktivitenin belirli frekans bileşenleri vardır.

Peki “sevginin frekansı” kaç hertzdir?

“Bolluk frekansı” hangi cihazla ölçülür?

“Kıskançlığın titreşimi” hangi deneyde gösterilmiştir?

Bir kavram fizikte gerçek olabilir ama başka bir alana metafor olarak taşındığında artık aynı bilimsel anlamı taşımaz.

Metafor kullanmakta problem yoktur.

Problem...

Metaforu ölçülmüş bilimsel gerçek gibi sunmakla başlar.

 

Beyin Dalgaları: Alfa'ya Geçince Ne Oluyor?

Nörobilim alanında da benzer bir durumla karşılaşıyoruz.

EEG ile beynin elektriksel aktivitesini ölçebiliyor; delta, theta, alfa, beta, gama gibi farklı frekans bantlarından söz edebiliyoruz. Bu ritimler uyku, uyanıklık, dikkat ve çeşitli zihinsel durumlarla ilişkili olarak değişebilir.

Bunlar gerçektir.

Ölçülebilir.

EEG ekranında görülebilir.

Fakat buradan “Theta frekansına geçtiğinizde evrensel bilgi alanına bağlanırsınız” veya “Belirli beyin dalgasına ulaştığınızda bilinçaltınızı yeniden programlayarak dış gerçekliği değiştirirsiniz” sonucuna geçmek için elimizde ayrıca ciddi delil olması gerekir.

Beyin dalgası bir şeydir.

O beyin dalgasına yüklediğimiz metafizik anlam başka bir şeydir.

İkisini aynı cümlede kullanmak, aralarındaki boşluğu bilimle doldurmaz.

 

DNA'nın Hafızası Var mı?

“DNA hafızası” ifadesi de benzer biçimde dikkat gerektiriyor.

DNA elbette biyolojik bilgi taşır. Genetik kalıtım bunun üzerine kuruludur. Hücrelerin işleyişinde geçmiş biyolojik süreçlerin etkilerini taşıyan çeşitli mekanizmalar da vardır.

Fakat “bilgi taşımak” ile “hatıra saklamak” aynı şey değildir.

Büyükbabanızın korktuğu günü...

Büyükannenizin yaşadığı ayrılığı...

Atanızın gördüğü bir savaş sahnesini...

DNA'nızın kişisel bir anı gibi sakladığını söylemek için çok başka türden bilimsel delillere ihtiyaç vardır.

Buradaki dil bizi kolayca yanıltabilir.

“Hafıza” kelimesini kullandığımız anda beynimiz bunu psikolojik hafızayla eşleştirir.

Sonra metafor... Gerçek zannedilmeye başlanır.

Peki İnsan Neden Bilim Görünümlü İddialara İnanıyor?

Belki de asıl ilginç soru budur.

Çünkü günümüz insanı yalnızca inanmak istemiyor.

İnandığı şeyin bilim tarafından da onaylanmasını istiyor.

“Bu benim inancım” demek yerine “Kuantum fiziği de bunu kanıtladı” demek çok daha güçlü hissettiriyor.

“Ben böyle hissediyorum” yerine “Epigenetik bunu gösteriyor” denildiğinde kişisel kanaat, bilimsel otoritenin gücünü arkasına almış oluyor.

İşte çağımızın yeni problemi burada ortaya çıkıyor:

Eskiden hurafe kendisini hurafe olarak anlatıyordu.

Bugün ise bazı iddialar... Laboratuvar önlüğü giyiyor.

Ve belki de bilim görünümlü iddialar, açıkça metafizik olduğunu söyleyen iddialardan daha dikkatli ele alınmalıdır. Çünkü ikincisinde hangi zeminde konuştuğumuzu biliriz. Birincisinde ise bilim ile inanç arasındaki sınır fark edilmeyebilir.

 

Bilim Her Şeyi Açıklar mı?

Burada başka bir hataya da düşmeyelim.

Bilimi savunmak, bilimi yeni bir din hâline getirmek değildir.

Bilimin yöntemi son derece güçlüdür ama çalışma alanı ve sınırları vardır. Laboratuvar bize bir molekülün nasıl davrandığını gösterebilir; fakat hayatın nihai anlamının ne olduğunu tek başına söyleyemez. EEG beynin elektriksel aktivitesini gösterebilir; fakat iyiliğin neden değerli olduğunu belirleyemez. Fizik evrenin nasıl işlediğini araştırabilir; fakat “Niçin varız?” sorusu yalnızca fizik denklemleriyle üretilemez.

Problem bilimin sınırlarının olması değildir.

Problem, bilim sustuğunda boşluğu bilim adına konuşanların doldurmasıdır.

Bilim bilmediği yerde: “Henüz bilmiyorum.” diyebilmelidir.

İnsan da aynı cesareti gösterebilmelidir.

Çünkü hakikate ulaşmanın önündeki en büyük engellerden biri bilgisizlik değildir.

Bilmediğimiz hâlde bildiğimizi zannetmektir.

 

Kırılan Zaman'da Peşinden Gittiğim Soru

Uzun yıllardır üzerinde çalıştığım Kırılan Zaman adlı kitabımda beni en fazla meşgul eden meselelerden biri tam da bu sınırdır: Bilim nerede biter, yorum nerede başlar? Bir bilimsel bulgu hangi noktada felsefî yoruma, hangi noktada metafizik iddiaya dönüşür? Ve modern insan neden eski mistik anlatıları terk ettiğini düşünürken, aynı anlatıları bu kez bilimsel kavramlarla yeniden kurmaya davranır?

Çünkü kelimeler değişebilir.

Eskiden “gizemli güç” denirdi. Bugün “enerji” deniyor.

Eskiden “kozmik tesir” denirdi. Bugün “kuantum alanı” denebiliyor.

Eskiden görünmeyen bağlardan söz edilirdi. Bugün “epigenetik” kelimesi aynı boşluğu doldurmak için kullanılabiliyor.

Bilim ilerledi.

Kelimeler modernleşti.

Fakat insanın inanma ihtiyacı değişmedi.

Belki de bu yüzden çağımızın en önemli entelektüel sorumluluğu; Bilime inanmak değil, bilimi doğru anlamaktır.

Çünkü bilim bir inanç sistemi değildir. Bir yöntemdir.

Ve hakikat... Bizim hoşumuza gittiği için hakikat olmaz.

İnanmak istediğimiz için de olmaz.

Hakikat, bizim arzumuzdan bağımsız olarak hakikattir.

Peki o zaman daha büyük soru karşımıza çıkıyor:

Bilim bize her hakikati veremiyorsa... İnsan hakikati neyle bilecek?

Akıl nerede duracak?

Duyular bize ne kadarını söyleyecek?

Tecrübenin sınırı nedir?

İlham bilgi kaynağı olabilir mi?

Ve vahiy bütün bunların neresindedir?

İşte serimizin son yazısında tam olarak bu sorunun peşine düşeceğiz:

Hakikat Neden Vazgeçilmezdir?

Çünkü mesele yalnızca neye inandığımız değildir.

Neye dayanarak inandığımızdır.

 

 

İnsan değişmeden tarih değişmez.

Bu yazı, uzun yıllardır üzerinde çalıştığım Kırılan Zaman adlı eserin düşünce yolculuğundan bir kesittir.