ANAHATLARIYLA ŞİA’NIN HADİS ANLAYIŞI

İslâm düşünce geleneğinde dinî bilginin ve pratiklerin temelini oluşturan en önemli kaynaklardan biri şüphesiz Sünnet ve onun taşıyıcısı olan hadis külliyatıdır. İslâm dünyasının Ehl-i Sünnet’ten sonraki en kalabalık topluluğu olan Şia’nın, bilhassa da günümüzde İmamiyye veya Caferiyye olarak bilinen ana kolunun hadis anlayışı, Ehl-i Sünnet ile hem bilgi değeri hem de metodolojik açıdan önemli farklılıklar barındırmaktadır. Bu farklılıkların temelinde ise doğrudan doğruya dinî otoritenin mahiyeti ve bilginin kaynağına dair geliştirilen tutum yatmaktadır.

Ehl-i Sünnet hadis anlayışında hadis; Hz. Peygamber’in söz, fiil ve takrirleri olarak tanımlanırken, Şia bu tanımı genişleterek On İki İmam ile Hz. Fatıma’nın söz, fiil ve onaylarını da hadis kavramı içerisine dâhil etmiştir. Şiî doktrininde imamların masum ve günahsız olduğu kabul edildiğinden, onların beyanları bilgi değeri açısından Hz. Peygamber’in sözleriyle aynı kesinlik ve bağlayıcılık derecesinde görülmüştür. Bu durum, Şiî hadis külliyatının içerik dağılımına da yansımıştır. Nitekim mevcut Şiî rivayetlerinin yaklaşık yüzde altmışı Hz. Cafer-i Sâdık’a, yüzde otuzu diğer imamlara dayanmakta; Hz. Peygamber’e doğrudan ulaşan merfû rivayetlerin oranı ise yalnızca yüzde on civarında kalmaktadır.

Hadis usulünün tarihsel gelişimine bakıldığında, iki ekol arasında belirgin bir zamanlama farkı göze çarpar. Ehl-i Sünnet, henüz sahabe ve tabiîn döneminden itibaren rivayetlerin kaybolmasını ve uydurma haberlerin dine karışmasını önlemek amacıyla titiz bir isnad ve rical tenkidi sistemi geliştirmiştir. Şia ise masum imamların hayatta olduğu dönemde böyle bir tenkit mekanizmasını gereksiz görmüş, isnadı daha çok teberrüken zikretmiştir. Ancak imamların gaybete çekilmesiyle birlikte haberleri muhafaza etme ihtiyacı doğmuş ve Kütüb-i Erbaa olarak bilinen dört temel hadis koleksiyonu meydana getirilmiştir.

Şia içerisindeki Ahbârî ekolü bu temel eserlerdeki tüm haberleri doğrudan sahih kabul ederken, Usûlî ekolü sened değerlendirmesine imkân tanımıştır. Nitekim Ehl-i Sünnet’in İkinci Asır’da başlattığı müstakil hadis usulü yazıcılığına karşın Şia, ilk sistemli hadis usulü eserini ancak 16. yüzyılda Şehîd-i Sânî ile verebilmiştir. Bu eserin şekillenmesinde Ehl-i Sünnet hadis metodolojisinden büyük ölçüde istifade edilmiştir. Ayrıca imamlardan gelen çelişkili veya mantığa aykırı rivayetleri izah etmek amacıyla takıyye ve bedâ gibi bazı kelâmî prensiplere başvurulmuştur.

Sonuç itibarıyla, İslâm dininin iki temel omurgasından biri olan Sünnet ve Hadis tasavvuru, Şia’nın doktrinel yaklaşımlarında asıl mecrasından saptırılarak ciddi bir zaafiyete uğratılmıştır. Masumiyet (ismet) iddialarıyla Hz. Peygamber dışındaki şahıslara sorgulanılmazlık atfedilmesi, Sünnet’i Hz. Peygamber’in örneklik konumundan çıkarıp belirli bir soyun ve siyasi yapının tekelinde sınırlandırmıştır. Peygamber’e doğrudan ulaşan merfû rivayetlerin külliyatta ancak yüzde on gibi cüzi bir oran teşkil etmesi, buna karşın imamlardan gelen haberlerin kâhir ekseriyeti oluşturması, rivayet sisteminin tarihî gerçekliklerden ziyade kelâmî kabullere göre biçimlendirildiğini açıkça göstermektedir. Ayrıca, metinlerdeki çelişkileri ve tutarsızlıkları izah etmek adına sığınılan takıyye ve bedâ gibi izahlar, metodolojik açıdan metinlerin güvenilirliğini örselemiş, bilginin kesinlik zeminini tahrip etmiştir. Yüzyıllar boyunca geliştirilen isnad ve rical tenkidini öteleyen, 16. yüzyıla kadar derli toplu bir usul ortaya koyamayarak Ehl-i Sünnet’in metodolojisine sığınmak durumunda kalan bu anlayış; ne yazık ki Sahabe neslini toptan itham altında bırakmış ve İslâm ümmetinin ortak hafızasını zedeleyerek mezhepsel ayrışmanın en derin fikri zeminini hazırlamıştır.