ALIŞVERİŞ

Şimdi, “Para kazanmak insana zevk veriyorsa, harcamanın da o oranda can sıkıcı olması gerekmez mi?” diye düşünülebilir. Aslında iş o kadar basit değil. Alışverişin nörobiyolojisi, para harcamaktan da keyif alabileceğimizi, hatta bunun bağımlılığa bile dönüşebileceğini söylüyor1. Burada bütün mesele “Ne veriyorum, karşılığında ne alıyorum?” dengesiyle ilgili.

Alışveriş, özünde “Ben şu ürüne/hizmete değer veriyorum, buna karşılık şu kadar para vereyim” mantığı üzerine kurulu bir takas. Beyin de bunu “Maliyet-fayda analizi”yle değerlendiriyor. Karşılığını hak eden bir şey aldığını düşünen kişi mutlu olur; “kazıklandığını” hisseden üzülür. “Aslında bu kadar paraya gerek yoktu” diye düşünen cimri; “gereksiz aşırılıkla” para harcayan ise müsriftir. Burada nörobiyoloji devreye girer, çünkü herkesin “fayda-maliyet” değerlendirmesi başka başkadır. Kimine göre bir eşya daha pahalıdır, kimine göre değeri yüksektir. Her birimizin beyni farklı genlerle ve tecrübelerle şekillendiğinden fayda-maliyet analizi herkeste başka olur.

Para harcamakta çekingen olup her ödemede fazladan strese giren insana “cimri” deriz. Diğer uçta, “Şunu da alalım, bunu da harcayalım, ne var canım!” diyenlere “müsrif” diyerek bakarız. Müsrif ile cömert arasındaki fark ise çok incedir. İkisi de kavuşmak istediği hizmet veya ürün için para harcamaktan çekinmez. Aralarındaki farkı ürünün ne olduğu ve niye aldığı sorularının cevabı belirler. İslamiyet’in kötü dediği bir alışverişi rahatlıkla yapan kişiye müsrif deriz. İslam’ın tavsiye ettiği yerlere rahatlıkla para harcayabilen kişiye ise cömert deriz. İkisi de rahatça para harcasa da paranın gittiği yere göre değerlendirilirler. İslamiyet’te para harcamak tavsiye edilen ve edilmeyen yerler ilmihal kitaplarında uzun yazılıdır.

Bir sonraki yazımızda modern dünyamızda sıkça tekrar edilen bir yanlışı ele alalım. Müzik ruhun gıdasıdır(!)

1 Kyrios, M., Trotzke, P., Lawrence, L., Fassnacht, D. B., Ali, K., Laskowski, N. M., & Müller, A. (2018). Behavioral neuroscience of buying-shopping di sorder: A review. Current Behavioral Neuroscience Reports, 5, 263-270.