İSLÂM KELÂMINDA MÂSÛMİYET TARTIŞMALARI

İslâm düşünce geleneğinde bilgi kaynağının güvenilirliği, otoritenin meşruiyeti ve ilahî tebliğin korunmuşluğu doğrudan masumiyet kavramı etrafında şekillenmiştir. Mükellef varlıklar içerisindeki melekler, peygamberler, dinî önderler ve toplumun kolektif iradesi, kelâm ilminde kendilerine has sınırlarla ele alınmıştır. Bu sınırlar, ilahî mesajın tahrif olunmadan insanlığa ulaştırılması ve İslâmî hayatın sürdürülebilirliği açısından hayati bir işlev görür.

Görünmeyen âlemin elçileri olan melekler, nurdan yaratılmış ve fıtratları gereği günah işleme yetisinden arındırılmış varlıklardır. Kur’an-ı Kerim onların Allah’ın emirlerine eksiksiz itaat ettiklerini beyan eder. Tarih boyunca Hârût ve Mârût kıssası gibi bazı rivayetler üzerinden meleklere insani zaaflar isnat edilmeye çalışılmışsa da, bu kabilden iddialar İsrailî anlatıların İslâmî literatüre sızmasından ibarettir. Ehl-i Sünnet kelâmcılarına göre meleklerin ismeti mutlaktır; aksi bir tutum, ilahî haberin emniyetini temelden sarsar.

İnsanlar arasından seçilen peygamberler ise vahyi tebliğ etmek ve yaşayarak örnek olmakla görevlidir. Kur'an-ı Kerim'de peygamberlere itaat emrinin mutlak olarak verilmesi, onların büyük veya küçük günah işlemelerini aklen imkânsız kılar. İnsanlara rehberlik eden bir otoritenin fıska düşme iddiası ilahî hikmetle bağdaşmaz. İslâm kelâmcıları, peygamberlerin hayatındaki insani yanılgıları veya içtihat farklarını "zelle" kavramıyla izah etmiştir. Zelle, bir suç yahut günah değil; peygamberlerin ilahlaştırılmasını önleyen ve ümmete hatalardan nasıl dönüleceğini öğreten beşerî tecellilerdir.

Masumiyet tartışmalarının sosyo-politik alandaki en bariz kırılması ise Şiî imamet teorisinde görülür. Şîa’nın İmâmiyye kanadı, Hz. Fatıma soyundan gelen On İki İmam’ın günahsız ve yanılmaz olduğunu savunmuştur. Bu anlayışın arka planında, Sasani dönemi Eski İran kültüründeki "yarı tanrı-kral" ve soy kudsiyeti algısının İslâmî döneme taşınması çabası yatmaktadır. Ehl-i Sünnet bu tür şahsi masumiyet iddialarını reddetmiş, tasavvuf geleneğinde dahi velilerin masum değil, yalnızca hatada ısrar etmekten korunan "mahfuz" kimseler olduğunu vurgulamıştır.

Şahısların kudsiyetine dayalı masumiyet reddedilirken, İslâm toplumunun kolektif aklı olan icmâ ise zımnen masum kabul edilmiştir. Bir çağda yaşayan müçtehidlerin şer‘î bir delile dayanarak vardığı fikir birliği, Hz. Peygamber’in ümmetin dalâlet üzere birleşmeyeceği müjdesiyle koruma altına alınmıştır. İcmâ, bireysel zaafların ötesinde vahye dayalı ortak şuurun yanlışlanamazlığını temsil eder.

Sonuç itibarıyla mutlak kemâl yalnızca Yaratıcı’ya mahsustur. Mahlûkatın masumiyeti ise ancak ilahî tebliğin emniyeti ve dinin asliyetini koruma zorunluluğu nispetinde geçerlidir. Kişilere veya soylara atfedilen kudsiyet odaklı masumiyet anlayışları kelâmî dayanaktan yoksun iken; meleklerin, peygamberlerin ve ümmetin icmâının koruma altında oluşu İslâm’ın evrensel mesajının temel güvencesidir.