İMÂM-I RABBÂNÎ VE MEKTÛBÂT

İnsanoğlunun bilgiye ulaşma hızının görülmemiş bir düzeye ulaştığı, buna karşın güvenilir bilginin nadirleştiği 21. yüzyılda, bilginin kendisi kadar onu aktaran kaynağın meşruiyeti de hayati bir önem kazanmıştır. Bilgi anarşisinin hüküm sürdüğü bu sisli iklimde, asırları aşan klasik eserler ve bu eserlerin arkasındaki karizmatik şahsiyetler, entelektüel ve manevi arayışlar için adeta birer deniz feneri işlevi görmektedir. Bu nitelikteki öncü şahsiyetlerden biri hiç şüphesiz, 17. yüzyıl İslâm dünyasında kelâm, fıkıh ve tasavvuf sahalarında bir çığır açan İmam Rabbânî Müceddid-i Elf-i Sânî Ahmed Farûkî Sirhindî’dir. Meseleleri ele alıştaki özgün tarzı, sünneti ihya etme gayreti ve çağları aşan tesiriyle belirginleşen İmam Rabbânî, yalnızca kendi yaşadığı Babürlü coğrafyasını değil, aynı zamanda müteakip asırlarda İslâm düşünce coğrafyasını derinden etkilemiştir. İmam Rabbânî’nin hayatı, ilmî ve tasavvufî şahsiyeti ile onun fikir dünyasını en açık biçimde yansıtan külliyatı Mektûbât’ın genel bir kritiğini sunmaya çalışacağız.

Hicri 971 (Miladi 1563) yılında Hindistan’ın Sirhind şehrinde ilim ve irfan mensubu bir ailede dünyaya gelen İmam Rabbânî, genç yaşta temel dinî ve alet ilimlerini tamamlayarak icazet almıştır. Nesebi 29. göbekten Hz. Ömer’e “radıyallahü anh” dayanan müellif, ilim yolculuğunu Nakşibendî tarikatının önemli mürşitlerinden Şeyh Muhammed Bâkî-Billâh’a intisap ederek tasavvufî bir yetkinlikle taçlandırmıştır. İmam Rabbânî’nin yaşadığı 16. ve 17. yüzyıllar; doğuda Babürlüler, batıda ise Osmanlılar ile İslâm medeniyetinin siyasal ve mimari zirvelerinden birini tecrübe ettiği bir döneme karşılık gelir. Ancak aynı dönem, fethedilen coğrafyalardaki gayrimüslim nüfusun entegrasyonu ve siyasi erkin dindeki bağdaştırmacı arayışları nedeniyle ciddi sapmalara da gebedir. Nitekim Babür Hükümdarı Ekber Şah’ın ortaya attığı "Din-i İlâhi" projesi ve dönemin heterodoks eğilimleri, İslâm itikadının özünü tehdit eder boyuta ulaşmıştır. İşte İmam Rabbânî, böyle bir kriz ortamında hem mülki idareye yazdığı uyarıcı mektuplarla hem de yürüttüğü yaygın irşat faaliyetiyle Ehli-i Sünnet çizgisinin muhafazasını üstlenmiştir.

İmam Rabbânî’nin tasavvufî ve fikrî doktrininin merkezinde, şeriat ile tarikatin sarsılmaz birliği yer almaktadır. Klasik tasavvuf düşüncesinde geniş kabul gören Vahdet-i Vücûd anlayışını manevi tecrübeleriyle geliştirdiği Vahdet-i Şuhûd doktrini, onun akli ve nakli ilimlerdeki derinliğinin en somut göstergesidir. İbnü’l-Arabi’nin bazı görüşlerine hürmet etmekle birlikte, tasavvufî tecrübenin nihai amacının "sübjektif bir hal" değil, doğrudan nassların zahirine ram olan bir kulluk bilinci olduğunu vurgulamıştır. Ona göre en yüksek velayet derecesi, Hz. Peygamber’in “sallallahü aleyhi ve sellem” sünnetine ittiba etmek ve bidatlerden hassasiyetle kaçınmaktır. Bu tutumu nedeniyle kendisine, "şeriatın zahir hükümleri ile tasavvufun batıni hakikatlerini birleştiren" anlamında "Sıla" lakabı da verilmiştir.

Müellifin fikir dünyasını günümüze taşıyan en temel eser, üç cilt ve toplam 526 mektuptan müteşekkil olan Mektûbât-ı Rabbânî’dir. Mektûbât, sistemli bir kelâm ya da fıkıh kitabı olmanın ötesinde; devlet adamlarından âlimlere, müritlerden farklı dinî guruplara kadar çok geniş bir muhatap kitlesine hitaben yazılmış çok yönlü bir yapıya sahiptir. Eser, İmam Rabbânî’nin geçirdiği zihinsel ve manevi merhaleleri barındırdığı gibi, dönemin sosyo-politik şartlarına dair birincil tarihsel verileri de günümüze taşımaktadır. Mektûbât’ta fıkhi meselelerden kelâmi tartışmalara, tarikat edeplerinden siyasetname niteliğindeki ikazlara kadar son derece zengin bir muhteva mevcuttur. Eserin bu dağınık ve dönemsel niteliği, zaman zaman kurgusal yanlış anlamalara ve eleştirilere zemin hazırlamışsa da; tarihsel bağlamı içinde okunduğunda İslâm düşünce tarihinin en özgün kriz yönetimi metinlerinden biri olduğu anlaşılmaktadır.

Tarihsel süreç içerisinde İmam Rabbânî ve Mektûbât etrafında hem yücelten söylemler hem de bağlamından koparılmış sert tenkitler gelişmiştir. Ancak onun Hindistan’daki gayrimüslim akımlara, Şia yayılmacılığına ve tasavvuf adıyla ortaya çıkan laubali tutumlara karşı yürüttüğü sistemli mücadele yok sayılamaz. Nitekim onun ekolü, oğlu Muhammed Masum ve halefleri üzerinden devam etmiş; 19. yüzyılda Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî vasıtasıyla Osmanlı coğrafyasına taşınarak yakın dönem İslâm dünyasının modernleşme ve sömürgecilik karşıtı direniş hatlarına da ilham vermiştir. Birçok günümüz düşünürünün de yeniden yöneldiği bu birikim, İmam Rabbânî’nin etkisinin dönemsel olmadığını kanıtlar niteliktedir.

Sonuç olarak, İmam Rabbânî’nin 17 yaşında başlayan ilim ve tebliğ mücadelesi, sekülerleşen ve bilgi karmaşası içinde yönünü kaybetme tehlikesiyle karşılaşan günümüz insanı için son derece kıymetli ilkeler barındırmaktadır. Mektûbât, geçip gitmiş bir dönemin hatıratı değil; sahih bilgi, dinde tavizsiz tutum, adaletli siyaset ve samimi dindarlık arayışları için canlılığını koruyan disiplinler arası bir referans kaynağıdır. Bu birikimin günümüz şartları gözetilerek ilmi süzgeçten geçirilmesi ve doğru tasniflerle yeniden neşredilmesi, hem İslâm düşünce tarihinin doğru anlaşılmasına hem de geleceğin fikir hayatına katkı sağlayacaktır. Ancak bu eserin başta İmam Masum’un Mektubat’ı olmak üzere bu yolun büyüklerinin eserleri göz önünde bulundurularak anlaşılmaya çalışılması şarttır. Aksi takdirde, heves düşkünü mukallit tufetlilerin Mesnevi Şerîf’e yaptıkları gibi Mektubatı da suistimal etmeye çalışmaları tehlikesi boş bir kuruntu değildir.