HAKİKAT NEDEN VAZGEÇİLMEZDİR?

Üç haftadır bu köşede aslında tek bir büyük sorunun etrafında dolaşıyoruz: İnsan hakikati nasıl bulur? Önce “Hakikati Kaybedince İnsan Neyi Arar?” diye sorduk ve modern insanın anlam arayışını konuştuk. Ardından “Modern Çağın Yeni İnançları” başlığı altında enerji, frekans, manifest, kozmik bilinç ve benzeri anlatıların neden bu kadar ilgi gördüğünü anlamaya çalıştık. Geçen hafta ise “Bilim mi, Bilim Görünümlü İddialar mı?” diyerek kuantumdan epigenetiğe, DNA hafızasından beyin dalgalarına kadar bilimsel kavramların nasıl kendi alanlarından çıkarılıp birtakım metafizik iddiaların dayanağı hâline getirilebildiğini tartıştık.

Şimdi yolculuğun sonuna geldik. Fakat bütün bu tartışmaların sonunda cevaplamamız gereken asıl soru hâlâ karşımızda duruyor: Her his hakikat değilse, her sezgi bilgi değilse, bilimsel kelimelerle anlatılan her iddia bilim değilse insan doğruyu neyle bilecek? Başka bir ifadeyle, hakikatin ölçüsü nedir?

Bu, yalnızca dinin veya felsefenin sorusu değildir. Aslında insanlık tarihinin en temel meselelerinden biridir. Çünkü insanın neyi doğru kabul ettiği, zamanla nasıl yaşayacağını; insanların ortak doğruları ise nasıl bir toplum ve medeniyet kuracaklarını belirler.

Bilgi Çağında Hakikati Kaybetmek

İnsanlık hiçbir dönemde bugünkü kadar fazla bilgiye ulaşma imkânına sahip olmadı. Cebimizde taşıdığımız küçük bir cihazla birkaç saniye içerisinde dünyanın öbür ucundaki bir üniversitenin araştırmasına, bin yıllık bir esere veya yeni yayımlanmış bilimsel bir makaleye ulaşabiliyoruz. Yapay zekâ ise bilgiye erişimin sınırlarını daha da genişletti.

Buna rağmen çağımızın büyük paradokslarından biri şu: Bilginin çoğalması, hakikati bulmayı aynı ölçüde kolaylaştırmadı.

Çünkü artık problem bilgiye ulaşamamak değil; doğru bilgiyi yanlış olandan ayırabilmek. Aynı konuda birbirinin tam tersini savunan yüzlerce uzman, yorumcu, fenomen ve kanaat önderi var. Herkesin bir videosu, takipçi kitlesi, kitabı ve giderek daha sık duyduğumuz ifadeyle “kendi hakikati” var.

Belki de asıl kırılma tam bu ifadede saklıdır.

“Benim görüşüm” başka bir şeydir.

“Benim tercihim” başka bir şeydir.

Ama “benim hakikatim” dediğimiz anda üzerinde biraz düşünmemiz gerekir.

Çünkü hakikat, kişisel tercihlerimizin toplamı değildir. Dünya, bizim onun hakkında ne düşündüğümüzden bağımsız olarak vardır. İki kere iki, bana göre dört, bir başkasına göre beş olamaz. Dolayısıyla hakikatin en temel özelliklerinden biri, bizim ona inanıp inanmamamızdan bağımsız oluşudur.

Akıl Vazgeçilmezdir, Fakat Yanılmaz Değildir

Kur'an-ı Kerim'in insanı sürekli düşünmeye, akletmeye, bakmaya, ibret almaya ve yaratılmış âlem üzerinde tefekkür etmeye çağırması son derece dikkat çekicidir. İnsan gökyüzüne, yeryüzüne, geçmiş kavimlerin akıbetine ve hatta kendi yaratılışına bakmaya davet edilir. Bu sebeple İslam'ın bilgi anlayışında akıl ile iman birbirinin rakibi değildir.

Akıl vazgeçilmezdir. İnsan doğru ile yanlışı ayırmak, sebep-sonuç ilişkisi kurmak ve kendisine ulaşan bilgiyi değerlendirmek için aklını kullanmak zorundadır. Ancak aklın kıymetini kabul etmek, onu yanılmaz ilan etmek anlamına gelmez.

Bir nörolog olarak insan beynine baktığımda bunun biyolojik tarafını da görüyorum. Beyin kusursuz çalışan bir hakikat makinesi değildir. Dikkatimiz seçicidir; hafızamız her zaman bir kamera kaydı gibi çalışmaz; ön kabullerimiz ve bilişsel yanlılıklarımız kararlarımızı etkileyebilir. İnsan zaten inandığı şeyi destekleyen delilleri daha kolay fark ederken, ona ters düşen bilgileri görmezden gelebilir.

Dolayısıyla akıl, hakikat yolculuğunun vazgeçilmez aracıdır; fakat insan aklının da sınırları vardır.

Akıl değerlidir ama akıl mutlak değildir.

Duyu ve Tecrübenin Sınırı

Bilginin bir başka önemli kapısı duyularımızdır. Görür, işitir, dokunur, gözlem yapar ve ölçeriz. Modern bilimin olağanüstü başarılarının önemli bir kısmı da insan duyularının teknolojik araçlarla genişletilmesi sayesinde mümkün olmuştur. Çıplak gözle göremediğimizi mikroskopla görebiliyor, kulağımızın işitemediği frekansları cihazlarla tespit edebiliyor, beynin elektriksel aktivitesini EEG ile kaydedebiliyoruz.

Ancak duyularımız da sınırsız değildir. Gözümüz elektromanyetik spektrumun yalnızca küçük bir bölümünü görür, kulağımız bütün ses frekanslarını işitemez ve beynimiz kendisine ulaşan duyusal verileri yorumlarken zaman zaman yanılabilir.

Hakikat arayışında asıl mesele, görünenle görünmeyeni birbirine karşı konumlandırmak değil; her ikisi hakkında da hangi bilgiye, hangi delile ve hangi ölçüye dayanarak hüküm verdiğimizi bilmektir.

Çünkü görünmeyeni bütünüyle reddetmek insanı katı bir materyalizme götürebileceği gibi, görünmeyen adına ileri sürülen her iddiayı sorgulamadan kabul etmek de insanı ölçüsüz bir metafizik anlayışa sürükleyebilir.

Hakikat, ne yalnızca gözümüzün gördüğünden ibarettir ne de görünmeyen adına söylenen her şeydir.

Kişisel tecrübe konusunda da benzer bir ayrım yapmak gerekir. Bir insan meditasyon yaptıktan sonra kendisini huzurlu hissedebilir. Bu onun gerçek tecrübesidir. Fakat buradan “Kozmik enerji alanına bağlandım” sonucuna geçildiğinde artık yaşanan olaydan değil, olayın yorumundan söz ediyoruz. Bir kişi çok etkileyici bir rüya görebilir; ancak rüyanın etkileyici olması, onu herkes için bağlayıcı bir bilgi kaynağı hâline getirmez.

Kısacası, yaşadığımız şey gerçek olabilir; ona verdiğimiz anlam yanlış olabilir.

İlham Nerede Duruyor?

Bu noktada özellikle üzerinde durulması gereken kavramlardan biri de ilhamdır. İnsan zaman zaman güçlü sezgiler yaşayabilir; bir fikir ansızın zihnine gelebilir veya kalbine doğan bir düşüncenin kendisi için son derece anlamlı olduğunu hissedebilir. İslam, insanın bu tür manevi tecrübelerini bütünüyle reddetmez ve ilhamın da kendi sınırları içerisinde bir yeri vardır.

Fakat burada aşılmaması gereken çok önemli bir çizgi bulunur:

İlham, vahiy değildir.

Bir insanın kalbine doğan düşünce, Kur'an-ı Kerim'in ve sahih sünnetin üzerinde yeni bir ölçü oluşturamaz. Başkalarını bağlayan dinî bir hüküm meydana getiremez; helâli haram, haramı helâl kılamaz. Kişisel manevi tecrübe ile herkes için geçerli hakikat arasındaki sınır korunmadığında “İçime doğdu”, “Bana bildirildi”, “Evren bana mesaj verdi” veya “Ruhsal rehberim söyledi” gibi ifadeleri sınayabileceğimiz ortak bir ölçü de kalmaz.

Sonunda herkes kendi hakikatini üretmeye başlar.

Ve ortak ölçü kaybolur.

Peki Vahiy Neden Gerekli?

Tam burada modern insanın belki de en fazla zorlandığı soruyla karşılaşıyoruz: Akıl, bilim ve tecrübe varsa vahye neden ihtiyaç vardır?

Çünkü insan sınırlıdır.

Aklımızın, duyularımızın, tecrübemizin ve ömrümüzün sınırları vardır. Bilim, içinde yaşadığımız fizik âlemin işleyişi konusunda insanlığa olağanüstü bir bilgi birikimi sağlamıştır ve sağlamaya devam edecektir. Fakat bilimin, yöntemi gereği cevaplamadığı başka türden sorular vardır: İnsan niçin vardır? Hayatın nihai anlamı nedir? Ölüm ne ifade eder? İyinin ve kötünün son ölçüsü nedir? İnsan ile yaratıcısı arasındaki ilişki nasıl kurulmalıdır?

Bir EEG cihazı beynin elektriksel aktivitesini gösterebilir ama iyiliğin neden değerli olduğunu ölçemez. Bir teleskop milyarlarca ışık yılı uzaktaki galaksileri gösterebilir fakat insanın niçin var olduğunu söylemez. Genetik bilim bize hayatın biyolojik mekanizmaları hakkında olağanüstü bilgiler verebilir; ancak hayatın anlamını bir DNA dizisinden okuyamaz.

Bu, bilimin kusuru değildir.

Bilimin gücü de zaten kendi yönteminin cevaplayabileceği sorulara olağanüstü bir titizlikle cevap aramasından gelir.

İki Uç Arasında Modern İnsan

Son birkaç yüzyılda insanın iki farklı uç arasında savrulduğunu düşünüyorum. Bir tarafta “Bilimin açıklamadığı hiçbir şey gerçek değildir” şeklinde özetlenebilecek katı pozitivist yaklaşım var. Diğer tarafta ise “Bilimin henüz açıklayamadığı her şey mümkün olabilir” düşüncesi giderek yaygınlaşıyor.

İkisi de problemli.

Birincisi bilimi, kendi yönteminin cevaplayamayacağı sorular hakkında hüküm veren bir dünya görüşüne dönüştürüyor. İkincisi ise bilimin açıklamadığı boşlukları her türlü spiritüel veya metafizik iddiayla dolduruyor.

Oysa insanın hakikat yolculuğunda bunları birbirine düşman etmek zorunda değiliz. Akıl vardır, duyu vardır, tecrübe vardır, bilim vardır. İlhamın kendi sınırı vardır. Ve vahiy vardır.

Mesele bunlardan birini diğerlerinin yerine geçirmek değil; her birini ait olduğu yere koyabilmektir.

Modern İnsanın Asıl Problemi İnançsızlık mı?

Belki de değildir.

Kanaatimce daha derin bir problemle karşı karşıyayız:

Ölçüsüzlük.

Modern insan giderek neye göre “doğru” diyeceğini kaybediyor. Hoşuna gidiyorsa doğru, iyi hissettiriyorsa doğru, milyonlarca kişi paylaşmışsa doğru, sevdiği bir fenomen söylemişse doğru, önüne birkaç bilimsel terim eklenmişse doğru...

Oysa hakikat böyle çalışmaz.

Hakikat bazen hoşumuza gitmez. Bazen nefsimize ağır gelir. Bazen alışkanlıklarımızdan vazgeçmemizi ister. Bazen de yıllardır savunduğumuz bir düşüncenin yanlış olduğunu kabul etmeye zorlar.

Çünkü hakikatin görevi bizi rahatlatmak değildir.

Hakikat bizi takip etmez. Biz hakikati takip ederiz.

Belki de çağımızın en büyük zihinsel kırılması, bu ilişkinin tersine çevrilmesidir. İnsan artık hakikate göre kendisini değiştirmek yerine, hakikatin kendi arzularına göre şekillenmesini istiyor. “Doğru nedir?” sorusunun yerini “Bana doğru gelen nedir?” sorusu alıyor.

Aradaki fark küçük görünse de bir medeniyetin istikametini değiştirecek kadar büyüktür.

Kırılan Zaman Belki de Tam Burada Başlıyor

Uzun yıllardır üzerinde çalıştığım Kırılan Zaman adlı eserde peşinden gittiğim temel sorulardan biri de bu: İnsan hakikatin ölçüsünü kaybettiğinde yalnızca bireyin düşünce dünyası mı değişir, yoksa zamanla bütün bir medeniyetin istikameti de mi değişir?

Çünkü medeniyetler yalnızca savaş meydanlarında kaybedilmez. Ekonomik krizler, siyasi çöküşler ve askerî yenilgiler çoğu zaman daha önce başlamış bir dönüşümün görünen sonuçları olabilir. İnsanların doğru, yanlış, iyi, kötü, kutsal ve hakikat hakkındaki temel kabulleri değiştiğinde bu değişim zamanla aileye, eğitime, hukuka, sanata ve nihayet toplumun bütün dokusuna yayılır.

Önce kelimeler değişir. Sonra kavramlar. Sonra ölçüler. En sonunda insan, kendi arzusunu hakikatin yerine koymaya başlar.

Belki de zamanın gerçekten kırıldığı yer burasıdır.

***

Dört haftadır çıktığımız bu yolculuğun sonunda dönüp dolaşıp aynı soruya geliyoruz:

Ölçü nedir?

Akıl, duyu, tecrübe ve bilim insanın hakikati aramasında vazgeçilmezdir; fakat hiçbiri tek başına mutlak ve yanılmaz bir ölçü değildir. İlhamın da manevi hayatta bir yeri olabilir; ancak vahiy değildir ve herkes için bağlayıcı bir hakikat kaynağı hâline getirilemez.

O hâlde insanın, kendi sınırlılığını aşan bir ölçüye ihtiyacı vardır.

İşte vahyin anlamı burada ortaya çıkar.

Vahiy, insanın hakikat üretme çabasının bir sonucu değildir; hakikatin insana bildirilmesidir.

Bilim yaratılmış âlemin işleyişini araştırır; vahiy ise insana yalnızca bilginin değil, hakikatin ve istikametin ölçüsünü bildirir.

Kur'an-ı Kerim aklı kullanmaya çağırır. Duyuları değersizleştirmez; yaratılmış âleme bakmayı ister. Tabiatı araştırmayı anlamsızlaştırmaz; aksine insanı gökler ve yer üzerinde düşünmeye sevk eder. Fakat bütün bunların yanında insana kendi sınırını ve varoluşunun istikametini de hatırlatır.

Çünkü vahiy, aklın ve bilimin rakibi değil; mümin için hakikatin nihai ölçüsüdür.

Kur'an-ı Kerim'e iman eden insan açısından hakikat, çoğunluğun kabulüne göre değişmez; zamana göre yeniden üretilmez, insan nefsinin hoşuna gidip gitmemesine göre şekillenmez. Çünkü onun nihai kaynağı insan değildir.

Bu yüzden modern dünyanın “senin hakikatin, benim hakikatim” söylemi karşısında belki de yeniden hatırlamamız gereken en temel gerçek şudur:

Hakikat bize ait değildir.

Biz hakikate aitiz.

Belki de çağımızın ihtiyacı yeni hakikatler üretmek değil; hakikatin zaten var olduğunu ve nihai ölçüsünün vahiy tarafından bildirildiğini yeniden hatırlamaktır.

Çünkü insan hakikati kaybettiğinde yalnızca doğruyu kaybetmez; ölçüsünü, yönünü ve zamanla kendisini de kaybeder.

Ve insan kendisini kaybettiğinde...

Tarih de yönünü kaybetmeye başlar.

İnsan değişmeden tarih değişmez.