İNSAN NEDEN KENDİ YANLIŞINA İNANMAK İSTER?

İnsan gerçekten hakikati mi arar?

İlk bakışta bu sorunun cevabı son derece basit görünüyor. Elbette ararız. Kim yanlış bir şeye inanmak ister ki? Hepimiz doğru bilgiye ulaşmak, doğru kararlar vermek ve olayları olduğu gibi görmek istediğimizi düşünürüz.

Fakat insan zihni üzerinde yapılan çalışmalar bize işin her zaman böyle yürümediğini gösteriyor. İnsan yalnızca gerçeği arayan bir varlık değildir; aynı zamanda zaten inandığı şeyi korumaya çalışan bir varlıktır.

Bazen önümüze iki bilgi gelir. Biri yıllardır savunduğumuz düşünceyi destekler, diğeri onun yanlış olabileceğini gösterir. Çoğumuz farkında bile olmadan birincisine daha fazla dikkat eder, onu daha güvenilir bulur ve daha kolay hatırlarız. İkincisine ise daha şüpheci yaklaşırız.

Psikolojide buna genel olarak doğrulama yanlılığı (confirmation bias) denir. Fakat bana göre mesele yalnızca psikolojik değildir. Çünkü bazen insanın problemi hakikati görememesi değil, gördüğü hakikatin kendisinden isteyeceği bedeli ödemek istememesidir.

Beyin Hakikatten Çok Tutarlılığı mı Sever?

İnsan zihni kendi içinde tutarlı bir dünya kurmaya çalışır. Kim olduğumuz, neye inandığımız, kimi sevdiğimiz, hangi değerleri savunduğumuz ve geçmişte verdiğimiz kararlar zamanla zihinsel kimliğimizin parçaları hâline gelir.

Sonra bir gün karşımıza bu yapıyla çelişen güçlü bir bilgi çıkar.

İşte problem burada başlar.

Çünkü yeni bilgiyi kabul etmek bazen yalnızca bir fikrimizi değiştirmek anlamına gelmez. “Yıllardır yanlış düşünmüşüm”, “Yanlış insanı desteklemişim”, “Haksızlık etmişim”, “Verdiğim karar doğru değilmiş” dememizi gerektirebilir.

Bu durum insanda ciddi bir zihinsel rahatsızlık oluşturabilir. Psikolojide bunun önemli açıklamalarından biri bilişsel uyumsuzluk kavramıdır. İnançlarımızla karşılaştığımız gerçekler çatıştığında zihin bu gerilimi azaltmaya çalışır.

Bunun iki yolu vardır.

Ya düşüncemizi değiştiririz... Ya da gerçeği düşüncemize uydururuz. İkincisi çoğu zaman daha kolaydır. Çünkü fikir değiştirmek bazen insanın kendi geçmişiyle hesaplaşmasını gerektirir.

Bir insanın yıllardır savunduğu düşüncenin yanlış olduğunu kabul etmesi dışarıdan kolay görünebilir.

“Ne var bunda? Yanılmışsın işte! fikrini değiştir.”

Fakat insan psikolojisi böyle çalışmaz.

Çünkü bazı fikirler zamanla yalnızca fikir olmaktan çıkar ve kimliğimizin parçası hâline gelir. Siyasi görüşümüz, hayat tarzımız, mesleki kanaatlerimiz, ait olduğumuz sosyal çevre ve hatta yıllarca mücadele ettiğimiz meseleler “ben” dediğimiz yapıyla birleşebilir.

O noktadan sonra fikrimize yapılan itirazı, düşüncemize değil kendimize yapılmış bir saldırı gibi algılamaya başlayabiliriz.

İşte bu yüzden tartışmalarda bazen çok ilginç bir şey olur: Karşımızdaki insana daha fazla delil sundukça ikna olmasını bekleriz; o ise daha fazla direnmeye başlar.

Çünkü artık mesele delil değildir. Mesele kimliktir. Ve insan kimliğini savunurken, gerçeği savunduğuna inanabilir.

Buraya kadar psikolojinin diliyle konuştuk. Fakat insanı yalnızca bilişsel mekanizmalarla açıklamak bana yeterli gelmiyor. Çünkü insanın kendi yanlışını savunmasının daha eski ve daha derin bir tarafı var: Nefis.

Yanıldığımızı kabul etmek zordur. Çünkü bazen özür dilememiz gerekir. Bazen geri adım atmamız gerekir. Bazen yıllardır eleştirdiğimiz bir insanın haklı olduğunu kabul etmemiz gerekir. Bazen menfaatimizden vazgeçmemiz gerekir. Ve belki de hepsinden zoru, kendimiz hakkında kurduğumuz o güzel hikâyeyi yeniden yazmamız gerekir.

“Ben kolay kolay yanılmam.”, “Ben insanları iyi tanırım.”

“Ben böyle bir hataya düşmem.”, “Beni kimse kandıramaz.”

Sonra hayat önümüze bunun tersini gösteren bir gerçek koyar. İşte insanın hakikatle imtihanı tam burada başlar. Çünkü hakikati kabul etmek için yalnızca zekâ yetmez. Bazen tevazu gerekir.

Sosyal Medya Bu Zaafımızı Büyütüyor mu?

Eskiden insan kendi düşüncesine aykırı görüşlerle karşılaşmak zorundaydı. Aynı gazetede farklı köşe yazarlarını okuyabilir, televizyonda istemediği bir görüşü duyabilir, bulunduğu ortamda kendisi gibi düşünmeyen insanlarla konuşabilirdi.

Bugün ise dijital dünya bize çok daha konforlu bir imkân sunuyor: Kendi gerçekliğimizin içinde yaşayabilmek.

Sosyal medya algoritmaları ilgilendiğimiz içerikleri öğreniyor. Muhtelif videoları izliyor, bazılarını beğeniyor, bazen de paylaşıyoruz. Sistem de zamanla önümüze benzer içerikleri daha fazla getirmeye başlıyor.

Bir süre sonra çevremizdeki dijital dünya bize şunu söylemeye başlıyor: “Herkes senin gibi düşünüyor.” Çünkü karşımıza çıkanların çoğu zaten bizim gibi düşünüyor.

Böylece doğrulama yanlılığımız yalnızca beynimizin içinde çalışan bir mekanizma olmaktan çıkıyor; teknoloji tarafından da beslenebilen bir yankı odasına dönüşüyor.

En tehlikelisi ise şu: İnsan fanusun içinde olduğunu fark etmiyor. Dünyanın gerçekten böyle olduğunu zannediyor.

Bugün aynı siyasi konuşmayı iki farklı insana izletin. Biri konuşmacının ne kadar başarılı olduğunu anlatırken diğeri aynı konuşmanın tam bir felaket olduğunu söyleyebilir.

Aynı ekonomik veriye bakılır. Biri başarı görür. Diğeri çöküş.

Aynı mahkeme kararı çıkar. Bir taraf adalet der. Diğeri zulüm.

Elbette olayların farklı yorumları olabilir. İnsanların farklı siyasi, ahlâkî veya toplumsal değerlendirmeler yapması son derece tabiidir.

Problem farklı düşünmek değildir. Problem, önce tarafımızı belirleyip sonra gerçeği ona göre seçmeye başlamamızdır.

Çünkü o noktada artık deliller kanaatimizi oluşturmuyordur. Kanaatimiz hangi delilleri kabul edeceğimizi belirliyordur. Ve bu çok daha tehlikeli bir durumdur.

Toplumlar da Kendilerini Kandırabilir mi?

Bence yazının en önemli sorularından biri budur.

Çünkü bireylerde gördüğümüz bazı psikolojik mekanizmaları toplumlarda da görebiliriz. Toplumlar da geçmişlerini yalnızca kahramanlıklarıyla hatırlamak isteyebilir. Başarısızlıklarının sebebini sürekli dışarıda arayabilir. Kendi kusurlarını görmek yerine düşmanlarının komplolarıyla açıklamayı tercih edebilir. Eleştiriyi düşmanlık, itirazı ihanet olarak değerlendirmeye başlayabilir.

Böyle bir toplum bir süre sonra kendi hatalarını düzeltebilme kabiliyetini kaybeder. Çünkü düzelmenin ilk şartı, yanlışın varlığını kabul etmektir.

Bir doktor hastalığın teşhisini reddederse tedavi başlayamaz. Bir insan kusurunu kabul etmezse kendisini değiştiremez. Bir toplum yanlışını konuşamıyorsa geleceğini düzeltemez.

Yanlışını kabul edemeyen, yanlışını tekrar etmeye mahkûm olur.

Burada çok önemli bir yanılgıya da değinmek gerekir. Çoğu insan doğrulama yanlılığını, hurafeleri veya yanlış kanaatleri daha az eğitimli insanların problemi zanneder. Oysa yüksek zekâ ve eğitim, insanı bütün bilişsel yanlılıklardan otomatik olarak korumaz. Hatta bazen zeki insanın elinde çok daha gelişmiş bir araç vardır: Kendi yanlışını savunabilecek daha güçlü gerekçeler üretmek.

Zekâ hakikati bulmak için kullanılabileceği gibi, zaten inanmak istediğimiz şeyi savunmak için de kullanılabilir. Bu yüzden hakikatin karşıtı her zaman cehalet değildir. Bazen kibirdir. Bazen menfaattir. Bazen aidiyettir. Bazen de insanın kendi nefsidir.

Uzun yıllardır üzerinde çalıştığım Kırılan Zaman adlı kitabımda beni en fazla düşündüren meselelerden biri de insanın iç dünyası ile medeniyetlerin kaderi arasındaki bu ilişkidir.

Çünkü tarih yalnızca saraylarda, parlamentolarda veya savaş meydanlarında şekillenmez. Tarih önce insanın içinde başlar. Bir insan kendi hatasıyla yüzleşemez. Sonra bir aile kendi yanlışını konuşamaz. Bir kurum eleştiriyi kabul etmez. Bir yönetim hatasını itiraf edemez. Bir toplum kusurlarını görmek istemez. Ve zamanla yanlışlar düzeltilmek yerine savunulmaya başlanır.

İşte bana göre medeniyetlerin asıl tehlikesi hata yapmaları değildir. Hatasız insan olmadığı gibi hatasız toplum da yoktur.

Asıl tehlike...

Hatanın savunulacak bir kimliğe dönüşmesidir.

Çünkü yanlış yapan insan değişebilir. Yanlış yaptığını kabul eden toplum kendisini yenileyebilir. Fakat yanlışını kutsayan bir medeniyet, kendi çöküşünü bile zafer hikâyesi olarak anlatmaya başlayabilir.

Belki de bütün yazıyı tek bir soruyla bitirmeliyiz: İnsan hakikati gerçekten istiyor mu? Yoksa kendisini haklı çıkaracak bir hakikat mi arıyor?

Aradaki fark çok büyük. Çünkü hakikati gerçekten arayan insan, sonunda kendi düşüncesinin yanlış çıkabileceğini de baştan kabul etmek zorundadır. Bu yüzden hakikat arayışı yalnızca zihinsel bir faaliyet değildir. Aynı zamanda bir ahlâk meselesidir. İnsanın kendisine karşı dürüst olmasını gerektirir. Nefsine rağmen doğruyu kabul edebilmesini gerektirir. Ve hayatın belki de en zor iki kelimesini söyleyebilmesini: Ben yanıldım demeyi gerektirir.

Bunu söyleyebilmek insanı küçültmez. Aksine hakikatin karşısında büyütür. Çünkü bilmeyen insan öğrenebilir. Yanılan insan doğrusunu bulabilir. Fakat kendi yanlışına inanmayı seçen insanın önünde önce aşması gereken çok daha büyük bir engel vardır: Kendisi.

Belki de bu yüzden medeniyetlerin değişimini anlamak için yalnızca tarihe değil, insana da bakmak gerekir.

Çünkü insan kendisiyle yüzleşmeden değişmez.

Ve...

İnsan değişmeden tarih değişmez.