GÖNÜL KIRMADAN HAKİKATİ SÖYLEMEK

Emr-i bi’l-ma‘rûf, nehy-i ani’l-münker nedir?

Bir insanın elinden tutmakla, onun yakasına yapışmak arasında ince bir çizgi vardır.

İkisi de “seni doğruya götürmek istiyorum” diyebilir.

Fakat biri gönül kazanır, diğeri gönül kırar.

İşte emr-i bi’l-ma‘rûf ve nehy-i ani’l-münker, tam da burada başlar.

Ma‘rûf; dinin, aklın ve güzel vicdanın iyi ve güzel gördüğü şeylerdir. Münker ise dinin ve sağduyunun yanlış ve kötü gördüğü şeylerdir. İslâmî kaynaklarda bu kavram, iyiliğin yaygınlaştırılması ve kötülüğün önlenmesi için gösterilen gayreti ifade eder. Âlimler bu görevin temel dayanağının Kur’an, sünnet ve icmâ olduğunu belirtmişlerdir.

Fakat burada çok önemli bir incelik vardır:

İyiliği emretmek, insanlara tepeden bakmak değildir. Kötülükten sakındırmak, kendimizi başkasından üstün görmek değildir.

Bilakis insan, başkasını düzeltmeye çalışırken önce kendi nefsine bakmalıdır.

Çünkü bazen insan başkasının gözündeki çöpü görür de kendi gözündeki merteği göremez.

Önce kendimizden başlamalıyız

Emr-i bi’l-ma‘rûfun en güzel şekli, insanın kendi hayatında ma‘rûfu yaşamasıdır.

Çocuğuna namazı anlatıp kendisi namaza ehemmiyet vermeyen…

Evladına doğruluktan söz edip kendi işinde hile yapan…

İnsanlara merhamet tavsiye edip evinde herkese bağıran…

Gıybetten sakındırıp dost meclislerinde insanların kusurlarını anlatan…

Böyle bir nasihat gönülde ne kadar karşılık bulabilir?

İnsanların kulakları bazen kapanabilir fakat gözleri açıktır.

Söylediğimizden çok yaptığımıza bakarlar.

Bu sebeple en etkili davet, hâl ile yapılan davettir.

Güzel ahlâk, sessiz bir vaazdır.

Güler yüz, bazen uzun bir konuşmadan daha tesirlidir.

Bir yetimin başını okşamak, merhamet üzerine söylenmiş onlarca cümleden daha güçlü olabilir.

Kim yapar?

Bu vazife yalnızca hocaların, vaizlerin veya din görevlilerinin vazifesi değildir. İslâm âlimleri, açıkça bilinen iyilik ve kötülükler konusunda müslümanların iyiliği tavsiye etme ve kötülükten sakındırma sorumluluğunun bulunduğunu belirtmişlerdir. Bununla beraber kişinin bunu yapabilecek bilgi ve ehliyete sahip olması gerekir.

Çünkü bilmeden yapılan nasihat bazen nasihat değil, yanlış yönlendirme olur.

Her duyduğunu din zannetmek…

Her alışkanlığı haram saymak…

Her ihtilafı bid‘at veya sapıklık ilan etmek…

Her farklı düşünceyi kötülük kabul etmek…

Bunlar emr-i bi’l-ma‘rûfun ruhuna uygun değildir.

Özellikle ictihad ve ihtilaf alanına giren meselelerde kişinin kendi kanaatini dinin değişmez hükmü gibi sunması doğru değildir. Ehl-i sünnet âlimleri bu konuda bilgi ve ehliyetin önemini vurgulamışlardır.

Her doğru, her yerde söylenmez

Bir söz doğru olabilir.

Fakat doğruyu söylemenin de bir zamanı, yeri ve usulü vardır.

Bir insanın herkesin içinde yüzüne vurulan kusuru, onu düzeltmek yerine daha da inatçı hâle getirebilir.

Hâlbuki aynı söz, yalnızken ve şefkatle söylendiğinde gönlüne girebilir.

İşte hikmet budur.

Doğruyu söylemek yetmez; doğruyu doğru zamanda, doğru yerde ve doğru biçimde söylemek gerekir.

Peygamber Efendimiz’in aleyhisselam insanları eğitirken takip ettiği yol da kalpleri kazanmak, kolaylaştırmak, müjdelemek ve nefret ettirmemek üzerine kuruluydu.

İnsanları Allah’a çağırırken Allah’ın kullarını Allah’tan soğutmamak gerekir.

Ne büyük bir hassasiyet…

Önce sev, sonra söyle

Bir insana:

“Sen şöylesin, böylesin…”

diye başladığınızda kapılar kapanabilir.

Fakat:

“Senin iyiliğini istediğim için söylüyorum…”

dediğinizde aynı söz başka bir anlam kazanır.

Çünkü nasihatin ruhu sevgidir.

Sevmediğiniz bir insanı düzeltmek kolaydır.

Asıl marifet, sevdiğiniz insanın yanlışını söylerken onun kalbini incitmemektir.

Bir babanın evladına…

Bir annenin çocuğuna…

Bir öğretmenin öğrencisine…

Bir dostun arkadaşına…

Bir âlimin talebesine…

söyleyeceği sözün içinde mutlaka merhamet bulunmalıdır.

Çünkü insanı değiştiren çoğu zaman sözün sertliği değil, sözün arkasındaki sevgidir.

Ne zaman susmalı?

Burası belki de en zor kısmıdır.

Her gördüğümüz yanlışa müdahale etmek emr-i bi’l-ma‘rûfun hikmeti değildir.

Bazen konuşmak iyilik getirir.

Bazen susmak daha büyük bir zararı önler.

Bazen bir söz insanı kazanır.

Bazen aynı söz düşmanlık doğurur.

Ehl-i sünnet âlimlerinin üzerinde durduğu önemli ölçülerden biri de budur: Emir ve nehiy, ıslah yerine daha büyük bir fitne ve fesada yol açacaksa bundan kaçınmak gerekir.

Demek ki mesele yalnızca:

“Ben doğruyu biliyorum.”

demek değildir.

Asıl mesele:

“Bu doğruyu nasıl söylersem hayır doğar?”

diye düşünmektir.

İşte hikmet burada başlar.

El ile müdahale meselesi

Peygamber Efendimiz ﷺ bir kötülük görüldüğünde kişinin gücü yetiyorsa eliyle, buna gücü yetmiyorsa diliyle karşı çıkmasını; buna da gücü yetmeyen kişinin kalbiyle kötülüğü reddetmesini bildirmiştir. Bu hadis, kötülüğe karşı duyarsız kalmamayı öğretirken müdahalenin imkân ve yetki meselesini de gündeme getirir.

Fakat burada çok önemli bir sınır vardır.

Her insan kendi eliyle ceza veren bir hâkim değildir.

Ehl-i sünnet geleneğinde fertlerin yaptırım uygulaması, şiddete başvurması, düzeni kendi eliyle değiştirmeye kalkışması veya toplumda fitne çıkaracak fiilî müdahalelerde bulunması meşru bir “davet yöntemi” olarak görülmez. Fiilî yaptırım ve kamu düzenini ilgilendiren müdahaleler yetkili kurumların alanıdır; fertlerin görevi esas olarak nasihat, irşad, eğitim, güzel örneklik ve iyiliğe ortam hazırlamaktır.

Bu ayrımı kaybettiğimiz zaman iyilik adına kötülük yapmaya başlayabiliriz.

Kötülüğü önlemek isterken daha büyük bir kötülük meydana getirebiliriz.

Yangını söndürmek için eve ateş atmak gibi…

Emr-i bi’l-ma‘rûf bir savaş değil, bir gönül işidir

Bazen din adına konuşanların dili öylesine sertleşiyor ki insan, karşısındaki kişinin kalbinde Allah sevgisi mi yoksa korku mu bırakacağını bilemiyor.

Oysa İslâm’ın davetinde hikmet vardır.

Merhamet vardır.

Sabır vardır.

Güzel söz vardır.

Ümit vardır.

Bir insanın günahını yüzüne vurup onu bütünüyle kaybetmek kolaydır.

Zor olan, elinden tutup:

“Gel, birlikte toparlanalım.”

diyebilmektir.

Zor olan, düşene tekme atmamak; elinden tutmaktır.

Zor olan, hata yapan insanı hatasından ibaret görmemektir.

Çünkü günahkâr insan ile günah aynı şey değildir.

İnsan düşebilir.

İnsan yanılabilir.

İnsan nefsine yenilebilir.

Ama Allah’ın rahmeti geniştir.

Belki bizim bir güzel sözümüz, bir insanın yeniden ayağa kalkmasına vesile olacaktır.

Üç kelime: İlim, rıfk ve sabır

Emr-i bi’l-ma‘rûfun ruhunu anlatmak için üç kelimeyi yan yana koyabiliriz:

İlim… Rıfk… Sabır…

İlim olmadan insan neyin doğru, neyin yanlış olduğunu karıştırabilir.

Rıfk, yani yumuşaklık olmadan doğru söz bile kalbi yaralayabilir.

Sabır olmadan ise bir insanın değişmesini bekleyemeyiz.

Ehl-i sünnet âlimleri de bu görevi yerine getirecek kimselerde özellikle ilim, yumuşaklık ve sabır gibi niteliklerin bulunmasını önemsemiştir.

Çünkü gönüller bir günde değişmez.

Bir çocuğun terbiyesi yıllar sürer.

Bir insanın kötü alışkanlığı bir gecede oluşmadığı gibi bir gecede de kaybolmaz.

Bir kalbin pası da sabırla temizlenir.

Bugün bize düşen nedir?

Bugün emr-i bi’l-ma‘rûf sadece kürsülerde konuşmak değildir.

Komşunun hakkını gözetmektir.

Yetimin başını okşamaktır.

Anne babaya güzel davranmaktır.

Kul hakkından sakınmaktır.

İşini dürüst yapmaktır.

Çalışanın hakkını zamanında vermektir.

Çevreyi kirletmemektir.

Hayvana eziyet etmemektir.

Gıybet meclisinden kalkmaktır.

Çocuğa merhamet etmektir.

İhtiyaç sahibini incitmeden yardım etmektir.

Bir yanlışı gördüğümüzde onu herkesin içinde teşhir etmek yerine mümkünse mahremiyetini koruyarak uyarmaktır.

Kısacası iyiliği çoğaltmak, kötülüğün yayılmasına engel olmak ve bunu yaparken yeni bir kötülüğe sebep olmamaktır.

İşte emr-i bi’l-ma‘rûfun özü budur.

Gönül yapmak, gönül kırmaktan daha büyük iştir

İnsanları dine çağırırken onları dinden soğutmamak…

Doğruyu anlatırken kibirlenmemek…

Yanlışı söylerken kendimizi günahsız zannetmemek…

Bir kardeşimizin hatasını gördüğümüzde onu küçük düşürmek yerine ayağa kaldırmak…

Belki de bugün en çok buna muhtacız.

Çünkü dünyanın dili zaten sert.

İnsanların kalbi zaten yorgun.

Herkes bir yerinden incinmiş.

Herkes biraz anlaşılmayı bekliyor.

Öyleyse biz Müslümanlar, insanların yarasına bir yara daha ekleyen değil, yaraya merhem olan insanlar olalım.

Bir insanın elinden tutalım.

Bir yetimin başını okşayalım.

Bir yaşlının duasını alalım.

Bir günahkâra:

“Sen bittin.”

demek yerine:

“Rabbimizin rahmeti var, yeniden başlayabilirsin.”

diyelim.

Çünkü emr-i bi’l-ma‘rûf, insanları ezmek değil; iyiliği ayağa kaldırmaktır.

Nehy-i ani’l-münker, insanları aşağılamak değil; kötülüğün önünü kesmektir.

Ve bütün bunların özü tek bir kelimede toplanır:

Merhamet.

İnsanları Allah’ın kulları olarak görmeden yapılan nasihat, kuru bir tartışmaya dönüşebilir.

Ama Allah’ın kullarına merhamet nazarıyla bakarak söylenen bir söz, belki bir kalbin kapısını açar.

Öyleyse iyiliği emredelim.

Kötülükten sakındıralım.

Fakat bunu yaparken gönül kırmayalım.

Çünkü gönül, Cenâb-ı Hakk’ın nazargâhıdır.

Bir insanın kalbine girmek istiyorsak önce kapısını tekmelemeyelim.

Kapısını çalalım…

Selâm verelim…

Gülümseyelim…

Ve önce gönlünü kazanalım.

Sonra söyleyeceğimiz hakikat, belki de ömür boyu unutulmayacaktır.