BULUTLARIN ÜZERİNDEN GEÇEN ŞARKILAR, VADİDE KALAN ÖLÜLER: SERBİAN EPİCS VE BOSNA’NIN BİTMEYEN ZAMANI

Bir top namlusu vadideki şehre çevrilmiştir. Bayraklar dalgalanır. Köylüler, askerler ve din adamları aynı kadrajı paylaşır. Çocuklar vaftiz edilmek üzere kalabalığın arasından elden ele taşınır. Göğe yükselen ilahilerin eşliğinde bir halkın yeniden doğuşundan söz edilir. Ardından kamera bir uçağın penceresine yönelir. Bulutların üzerinde süzülen bir adam görünür: Radovan Karadžić.

Pawel Pawlikowski’nin Serbian Epics (1992) adlı belgeseli tam burada başlar; savaşın içinde değil, savaşın düşlerinde.

Filmin en çarpıcı tarafı, Bosna’daki yıkımı doğrudan göstermeye çalışmamasıdır. Pawlikowski’nin ilgisi enkazın kendisinden çok, o enkazı mümkün kılan hayal dünyasınadır. Kamera, milliyetçiliğin nasıl bir estetik ürettiğini inceler. Şarkılar, şiirler, azizler, tarihsel efsaneler, krallar, halk kahramanları ve kutsal toprak anlatıları aynı söylemsel evrenin parçalarına dönüşür. Böylece savaş, yalnızca askeri bir çatışma olmaktan çıkıp kendisini kültürün diliyle meşrulaştıran ideolojik bir aygıta dönüşür.

Pawlikowski’nin büyük başarısı, bu dünyayı dışarıdan teşhir etmek yerine kendi sesleriyle konuşturmasında yatar. Karadžić, bir devlet başkanı gibi konuşurken bir ozan gibi şarkı söyler. Bir savaş lideri olarak haritaların üzerinde sınırlar çizerken birkaç dakika sonra annesine yeni bastırdığı kâğıt paraları gösterir. Film ilerledikçe tarihin akışını değiştirmeye soyunan siyasal figür ile gündelik hayatın sıradan insanı aynı bedende buluşur. Ortaya çıkan şey kahramanlık duygusu değil, derin bir huzursuzluktur.

Çünkü Serbian Epics, savaşın görkemine değil, onun ürkütücü sıradanlığına bakar. Karadžić ve çevresindeki kadrolar kendilerini bir felaketin kurucuları olarak görmezler; tarihin kendilerine yüklediğine inandıkları bir görevi yerine getirdiklerini düşünürler. İşte belgeselin deşifre ettiği nokta tam olarak buradadır. Katliamların yolu yalnızca nefretten geçmez; romantikleştirilmiş tarihten, kutsallaştırılmış mağduriyetlerden ve ulusal kader anlatılarından da geçer. Bir süre sonra şiir ile propaganda, inanç ile siyaset, kültürel aidiyet ile militarizm birbirine karışır.

Belgeselin merkezindeki savaş kabinesi sahnesi bu açıdan son derece önemlidir. Karadžić ile Ratko Mladić arasındaki gerilim, herhangi bir açıklamaya ihtiyaç duymadan görünür hâle gelir. Haritalar üzerinde yapılan pazarlıklar sırasında kameranın yakaladığı bakışlar, suskunluklar ve söz kesmeler, Bosna’nın kaderine ilişkin kararların ne ölçüde pervasız bir atmosfer içinde alındığını açığa çıkarır. Tarih kitaplarında strateji olarak okunan şeyler, Pawlikowski’nin kadrajında insan hayatları üzerine yapılan soğukkanlı hesaplara dönüşür.

Bugünden bakıldığında filmin asıl ağırlığı da burada hissedilir. Çünkü Bosna’da yaşananlar iki taraf arasında yaşanmış sıradan bir savaş olarak tarif edilemez. Srebrenitsa başta olmak üzere, dünyanın gözleri önünde gerçekleşen sistematik katliamlar Avrupa’nın yakın tarihine silinmeyecek biçimde kazınmıştır. Bu nedenle filmi yalnızca bir dönemin siyasal panoraması olarak değerlendirmek yetersiz kalır. Serbian Epics, etnik temizliğe ve kitlesel şiddete zemin hazırlayan kültürel tahayyülün anatomisini çıkarır.

Yine de film üzerine eleştirel düşünmek gerekir. Pawlikowski’nin ironik mesafesi son derece zekice kurulmuştur; ancak bu mesafe zaman zaman seyirciden yüksek düzeyde tarihsel ve politik bilinç talep eder. Karadžić’in şiir okuduğu, türkü söylediği ya da aile üyeleriyle sohbet ettiği sahneler, bağlamdan kopuk bir izleyişte failin karizmasını güçlendirme riskini taşıyabilir. Belgeselin estetik kudreti ile etik gerilimi tam da bu noktada kesişir. Yönetmenin amacı milliyetçi mitolojiyi teşhir etmektir; ancak mitlerin çekim gücü bazen teşhir edildikleri anda bile etkilerini sürdürebilir.

Aradan otuz yılı aşkın bir zaman geçti. Bosna’nın şehirleri yeniden kuruldu, yollar yenilendi, meydanlar kalabalıklaştı. Fakat bazı coğrafyalar tarihi geride bırakmaz; tarihi taşır. Saraybosna’nın duvarlarında, Srebrenitsa’daki mezar taşlarında, eksilmiş aile fotoğraflarında ve kuşaktan kuşağa aktarılan sessizliklerde savaş varlığını korumayı sürdürür. Acı burada bir hatırlama biçimi değil, gündelik hayatın dokusuna işlemiş bir varoluş hâlidir.

Bu yüzden Serbian Epics bugün yalnızca geçmişe ait bir savaş belgesi olarak okunamaz. Film, insanları öldürmeden önce hikâyelerin nasıl silahlandırıldığını gösterir. Bulutların üzerinde destanlar söylenirken vadide insanlar ölür. Bir ulusun kutsal anlatısı inşa edilirken başka bir halkın yaşam hakkı inkâr edilir. Pawlikowski’nin kamerası işte bu kırılma noktasına tanıklık eder.

Belgesel sona erdiğinde geriye yalnızca savaşın görüntüleri kalmaz. Geriye daha ağır bir soru kalır: Eğer romantik milliyetçilik kendisini dinle, tarihle ve kültürle besleyerek yeniden üretebiliyorsa, Bosna gerçekten ne zaman geçmiş olacaktır? Belki de filmin en sarsıcı yanı budur. Vadide yanan yalnızca bir şehir değildir; birlikte yaşama ihtimalidir. Ve o yangının dumanı, aradan geçen onca yıla rağmen hâlâ gökyüzünden çekilmiş değildir.