TOPLUM ÇÜRÜRKEN BİZ NEREDEYİZ?

Bir cemiyetin çöküşü bir sabah ansızın gerçekleşmez. Kimse bir gün uyanıp da “Bugün toplumumuz çürümeye başladı” demez. Çürüme sessiz gelir. Önce bazı şeyleri yadırgamamaya başlarız. Dün ayıplanan bir davranış, sonra da yanlışın yanlış olduğunu söyleyen kişi, garip karşılanır. Asıl tehlike tam burada başlar. Cemiyet, sadece kötü davranışların çoğalmasıyla değil, kötülüğün karşısındaki duyarlılığın azalmasıyla çürümeye başlar…

Bugün Türkiye’nin en önemli meselelerinden bazıları, ekonomik sıkıntılar, işsizlik, yetersiz eğitim ve siyasettir. Görünmeyen fakat bütün bunların arkasında duran esas mesele ise; İçtimâî güvenin ve ortak değerlerin aşınması mevzusudur.

İnsanların birbirine güvenmediği, kurumlara şüpheyle baktığı, herkesin kendi çıkarını öncelediği, “Ben kazanayım da nasıl olursa olsun” anlayışının giderek güçlendiği bir cemiyette ekonomik refah artsa bile hakiki huzur her zaman eksik kalır

 

AİLE SARSILIRSA TOPLUM SARSILIR

 

Cemiyeti oluşturan fertlerin ilk okulu ailedir. Çocuk, sevgiyi, saygıyı, merhameti ve mesuliyeti önce evinde öğrenir. Fakat bugün aile kurumunun üzerinde ciddi bir yük mevcut... Ekonomik kaygılar, yoğun çalışma hayatı, iletişimsizlik, sosyal medya ve değişen hayat tarzları, aile fertlerini aynı evin içinde yaşayan ama birbirinden uzak insanlara dönüştürebiliyor.

Aynı sofrada oturup birbirinin yüzüne bakmayan aile fertlerimiz var. Anne telefonunda, baba başka bir ekranda, çocuk başka bir dünyada… Ev var fakat sohbet yok; herkes aynı çatı altında yaşamakta fakat gönül birlikteliği yok.

Çocukların ihtiyaçlarını yalnızca para, kıyafet, telefon ve okul masrafından ibaret sanmak büyük bir yanılgıdır. Bir çocuğun en çok ihtiyacı olan şeyler, kendisiyle hakikaten alakadar olan, onu dinleyen bir anne-babadır.

Aile zayıfladığında yalnızca bir ev dağılmaz. Aileyle birlikte güven duygusu, aidiyet, sabır, fedakarlık ve mesuliyet şuuru da yara alır. Bu sebeple içtimâî çürümenin en önemli adreslerinden biri, aileyi yeniden güçlü hâle getirmek olmalıdır. Bunun için de en tepeden en aşağıya kadar Müslüman Türk aile yapısını iyi bilen, o kültürün içinde yetişen, pişen ve olgunlaşan yöneticilerin iş başında olması çok ehemmiyetlidir. Kalbi bu toprakların hassasiyetleri ile atmayan idareciler, bu kadim milletin aile yapısına faydadan çok zarar verebilir.

 

AHLAK, BAŞKASI GÖRMEDİĞİNDE DE DOĞRU OLABİLMEKTİR

 

Ahlakın en büyük sınavı, hiç kimsenin bizi görmediği zamandır. Kameranın olmadığı yerde de dürüst olabiliyor muyuz? Kimse bilmeyecekse emanete yine de sahip çıkabiliyor muyuz? Bir başkasının hakkını, bize bir faydası veya zararı olmadığını bilmemize rağmen hakkaniyet ölçüsünde, çıkarsız ve menfaatsiz bile koruyabiliyor muyuz?

Bugün bizi düşündürmesi gereken belli başlı bazı sualler bunlardır… Hile yapanın “uyanık”, dürüst davrananın “saf” görüldüğü bir anlayış cemiyetin temeline dinamit koyar.

Torpil bulan övülüyor, hakkıyla çalışan bekletiliyorsa, fırsatçılık “ticaret zekâsı”, başkasının hakkını yemek “işini bilmek” diye anlatılıyorsa yalnızca kişiler bozulmuyor, ölçüler yani terazi bozuluyor demektir.

Bir cemiyette en tehlikeli cümlelerden biri “Herkes böyle yapıyor” cümlesidir. Çünkü bu cümle, vicdanın teslim bayrağıdır.

 

ADALETİN GÜCÜ, ADALETE OLAN İNANÇTAN GELİR

 

Bir toplumun taşıyıcı kolonlarından biri adalettir. İnsanlar adaletin varlığına inanıyorsa külfetlere ve sıkıntılara katlanabilir. Fakat adalet duygusu zedelenirse en güçlü müesseseler bile insanların gözünde manasını kaybetmeye başlar.

Torpil ve kayırmacılık algısı, liyakat tartışmaları, kurallara uymayanların avantaj sağladığı düşüncesi cemiyetin adalet duygusunu zehirler. İnsan, hakkının yenildiğine inanıyorsa yalnızca bir fırsatını değil, sisteme olan güvenini de kaybeder.

Adalet sadece mahkeme salonlarında aranmaz. Okulda, iş yerinde, ailede, alışverişte, devlet dairesinde ve hayatın her sahasında ayakta tutulması gerekir. Çocuğa “Hak eden kazansın” deyip yetişkin dünyasında bunun tersini göstermek, geleceğin adalet duygusunu daha doğmadan yaralamaktır. Ayrıca mahkemeler milletin vicdanı gibidir. En ağır cezayı alan bile adaletli davranıldığına inandığında devlet gemisi her daim ve şartta yürür.  Ama geciken adalet de adalet olmaktan çıkar ve herkes kendi terazisini kurmaya başladığında esas çözülme orada başlar. (Ayrıca bir istinaf süreci 5-10 yıl sürer mi? İnsanlar adalette buladıklarını kendi ölçülerine havale ettiğinde terör ve kargaşa toplumu bir kanser gibi sarmaya başlar. Huzurun olmadığı yerde de cemiyet değerlerini kaybetmeye başlar. Eğitim bile artık bu durumu düzeltmeye yetemez.)

 

EĞİTİM SADECE SINAV KAZANDIRMAK DEĞİLDİR

 

Çocuklarımızı sınavlara hazırlıyoruz ama hayata ne kadar verimli biçimde hazırlayabiliyoruz?

Matematik öğretirken hakkaniyeti; yabancı dil öğretirken güzel konuşmayı yani belagati; bilgisayar öğretirken iradeyi; meslek öğretirken meslek ahlakını olması gerektiği gibi kazandırabiliyoruz?

Başarının yalnızca yüksek puan, iyi üniversite ve yüksek maaşla ölçüldüğü bir eğitim sistemi, başarılı fakat mutsuz, bilgili fakat sorumsuz, kabiliyetli fakat bencil fertler yetiştirme riski taşır.

Oysa eğitimin gerçek hedefi yalnızca “iyi bir meslek sahibi insan” yetiştirmek değil aynı zamanda kendini ve mesuliyetlerini bilen, model ve karakterli insanlar yetiştirmektir de…

 

GENÇLERİMİZİN GELECEĞE İNANMASINI SAĞLAMALIYIZ

Bir ülkenin geleceği gençlerinin hayallerinde saklıdır. Fakat genç sürekli “Acaba yarın ne olacak?” diye düşünüyorsa hayal kurmak yerine günü kurtarmaya başlar.

İş bulma kaygısı, ekonomik bağımsızlığın gecikmesi, sosyal medya üzerinden yapılan kıyaslamalar ve başarı baskısı gençlerin omuzlarına ağır bir yük bindiriyor. Bir başkasının birkaç saniyelik “mükemmel hayatını” izleyen genç, kendi hayatını başarısız zannetmeye başlayabiliyor.

Gençlere sadece nasihat değil umut vermek mecburiyetindeyiz de... Umut ise sözle değil, adaletli fırsatlarla, liyakatle, eğitimle ve güven veren bir gelecek tasavvuruyla inşa edilir.

 

SOSYAL MEDYA: HAYAT MI, VİTRİN Mİ?

 

Sosyal medya hayatımızı kolaylaştırdı ama aynı zamanda hayatımızı başkalarının gözünden yaşamaya başladığımız bir vitrine dönüştürdü.

Ne yediğimizi, nereye gittiğimizi, ne aldığımızı, kimlerle görüştüğümüzü göstermek için yarışıyoruz. Mutluluk bile paylaşılmadığında eksikmiş gibi hissediliyor.

Daha da kötüsü, hakaretin, linç kültürünün ve öfkenin hızla yayılması... İnsanlar, birbirlerini tanımadan hüküm veriyor, bir cümle üzerinden karşısındaki kişiyi mahkum edebiliyor. Klavyenin arkasında cesurlaşan dil, yüz yüze geldiğinde söylemeyeceği sözleri orada kolayca söyleyebiliyor.

Teknoloji kötü değildir. Fakat insanın teknolojiyi kullanması başka, teknolojinin insanı kullanması başkadır.

 

PARA KAZANMAK BAŞKA, PARA UĞRUNA YAŞAMAK BAŞKA

 

Ekonomik sıkıntılar, cemiyet huzurunu doğrudan hedef alabilir. İnsan geçinemiyorsa, geleceğinden endişe ediyorsa, emeğinin karşılığını alamadığını düşünüyorsa cemiyetteki tansiyon ve huzursuzluk artar. Fakat ekonomik problemlerin yanında bir de ekonomik ahlak problemi ortaya çıktığında durum daha da ağırlaşır.

Fırsatçılık, tüketiciyi yanıltma, haksız kazanç, aşırı fiyatlandırma ve “Nasıl olsa mecbur” anlayışı yalnızca cebimizi değil, birbirimize olan güvenimizi de boşaltır.

Bir toplumun zenginliği sadece bankalardaki para miktarıyla ölçülmez. Asıl zenginlik, insanın insanı sömürmeden kazanabilmesi, cemiyetteki birlik beraberliğin devamıdır.

 

BAĞIMLILIK SADECE MADDEYLE OLMAZ

 

Uyuşturucu büyük bir tehlikedir. Fakat bağımlılığın yalnızca maddeyle sınırlı olduğunu düşünmek de yanlıştır. Kumar, bahis, oyun, sosyal medya ve ekran bağımlılığı da insanın iradesini esir alabilir.

Özellikle kolay para kazanma hayali, gençleri bahis ve kumar dünyasının içine çekebiliyor. “Bir gecede zenginleşir, hayatımı değiştiririm” düşüncesi, emeğin ve sabrın yerine şansı koyuyor.

Oysa hayat piyango değildir. Emek vermeden kazanma arzusu büyüdükçe insanın çalışma, sabretme ve üretme iradesi zayıflar. Özellikle gençler için bu durum, bir cemiyetin sonunu getirebilecek kadar tehlikeli mecralardır.

 

ŞİDDETİN DİLİ SOKAĞA TAŞIYOR

 

Bir toplumun ruh hâlini trafikte görebilirsiniz. Birkaç saniyelik gecikmeye tahammül edemeyen, korna çalan, küfreden, kavga etmeye hazır insanlar…

Şiddet yalnızca yumruk değildir. Hakaret de, aşağılama da, çocuğu korkutmak ve ailesinin yanında eşini küçük düşürmek de şiddettir.

Şiddetin normalleştiği yerde merhamet geri çekilir. Merhametin çekildiği yerde ise toplum sertleşir. Sertleşen cemiyet, birlik ve beraberlik görüntüsünü kaybeder, hain emelleri olanların hedefi haline gelir. Özellikle milletimizin verdiği birçok imtihan bu konular etrafında toplanmış, birlik ve beraberliği ile asırlarca dünyaya örnek olmuş Müslüman Türk milleti bu meziyetiyle, üzerinde operasyon niyeti olanların gözünü korkutmuştur. Şimdi bu duyguların kaybı, gelecekte bu toprakları proje sahası olarak düşünenlerin iştahını kabartabilir.

 

SOKAKTAKİ KÜÇÜK DAVRANIŞLAR BÜYÜK BİR TABLOYU GÖSTERİR

 

Çöpünü yere atan, trafikte kural tanımayan, sıraya kaynak yapan, kamu malına zarar veren insanı yalnızca “kural ihlali yapan biri” olarak görmemeliyiz.

Çünkü beraber yaşama kültürü, küçük davranışlarla kurulur.

Bir toplumda herkes “Benim yaptığım ne olacak?” demeye başlarsa ortak hayat çöker. Oysa medeniyet, insanın kendisine ait olmayanı korumasıyla başlar.

 

MAHREMİYETİN SINIRLARI ORTADAN KALKIYOR

 

Eskiden bazı şeylerin yalnızca aile içinde kalması gerektiğini bilirdik. Şimdi özel hayat giderek kamusal bir gösteriye dönüşüyor.

Çocukların fotoğrafları, aile içi meseleler, özel konuşmalar, ferdî tartışmalar saniyeler içinde binlerce insanın önüne çıkabiliyor.

Mahremiyet yalnızca saklamak değildir. Mahremiyet, neyin paylaşılmaması gerektiğini bilmektir.

Eskiden “boşanmak” kelimesi ağza alınamayacak kadar utanılacak bir mefhum idi iken şimdi her evde bir boşanana rastlamak, millet olarak yüzyıllarca iftihar ettiğimiz aile yapımızın nasıl darmadağın olduğunu ortaya koyması açısından ibret verici bir manzaradır. (Adam olduğunu iddia eden birinin geçenlerde “boşandım!” diyerek davullu zurnalı kutlama yaparak tavuklu pilav dağıtması da millet olarak bitmeye başladığımızın nişanesi sayılabilir. Yakın geçmişte benzer durum bir kadın tarafından da sergilenmişti). Şimdi, boşandıktan sonra birbirlerinin evliyken sergiledikleri aile sırlarını bile internet üzerinden ifşa eden aşağılık/utanmaz varlıklarla aynı cemiyet içinde beraber yaşamak, insana zul gelmektedir.

 

TÜKETTİKÇE MUTLU OLACAĞIMIZI SANDIK

 

Bize sürekli daha fazlasına sahip olmamız gerektiği söylendi. Daha büyük ev, daha pahalı araba, daha yeni telefon, daha gösterişli tatil…

Fakat insanın sahip oldukları arttıkça huzurunun da aynı oranda artacağını zannettik. Oysa bugün eşya çoğaldı, huzur azaldı.

İsraf yalnızca ekonomik bir problem değildir. Aynı zamanda bir değer problemidir. Çünkü insanın sahip olduğu şeyler arttıkça şükretme duygusu azalıyor ve “daha fazlası” hayatın merkezine yerleşiyorsa, zenginlik bile insanı fakirleştirebilir.

 

KOMŞU KOMŞUSUNU TANIMIYOR

 

Aynı apartmanda yıllarca yaşayan insanların birbirlerinin adını bilmediği bir zamandayız.

Eskiden komşunun kapısı çalınırdı. Şimdi mesaj atılıyor. Eskiden hasta olan sorulurdu. Şimdi sosyal medyada sadece “geçmiş olsun” yazılıyor.

Teknoloji iletişimi artırdı fakat içtimâî yakınlığı azalttı.

İnsanın kalabalık içinde yalnızlaşması, modern toplumun en büyük paradokslarından biridir.

Yıllar önce bir film izlemiştim ve çok tesiri altında kalmıştım. Bir adam okyanus ortasında susuzluktan ölmüştü. Şimdi insan çok ama aranan insan çok az… Herkes tuzlu su gibi… İnsanın içini ferahlatmıyor.

 

KONUŞMAK YERİNE BİRBİRİMİZE SALDIRIYORUZ

 

Farklı düşünmek düşman olmak değildir. Aynı fikirde olmamak birbirimize hakaret etmemizi gerektirmez.

Siyasette, sosyal medyada, hatta aile sohbetlerinde bile insanlar birbirlerini dinlemek yerine birbirlerine cevap yetiştirmeye çalışıyor.

Oysa medeni toplum, herkesin aynı şeyi düşündüğü toplum değildir. Medeni toplum, farklı düşünen insanların birbirine saygı gösterebildiği toplumdur.

MEDYA NEYİ BÜYÜTÜRSE TOPLUM ONU KONUŞUR

 

Medyanın ve eğlence sektörünün toplumsal davranışlar üzerinde büyük tesiri vardır. Şiddet, gösteriş, magazin, skandal ve sansasyon sürekli öne çıkarıldığında cemiyetin gündemi de bunların etrafında şekillenir.

İyi misaller görünmez, kötü misallerin ise görünür hâle geldiği bir ortamda gençlerin rol modelleri de değişir.

Bir cemiyet neyi alkışlıyorsa biraz da kendisini tarif ediyor demektir. Her kaptan içindeki sızar. Bal küpünden bal, zehir küpünden zehir damlar…

 

İŞ AHLAKI YOKSA EMEĞİN DEĞERİ KALMAZ

 

İşini zamanında yapmak, mesuliyetini yerine getirmek, müşteriyi kandırmamak, çalışanının hakkını zamanında ve tam olarak vermek, devletin veya kurumun imkânlarını şahsî çıkar için kullanmamak…

Bunların tamamı iş ahlakıdır.

İşini iyi yapan insan sadece maaş karşılığında vazife icra eden biri değildir. O, cemiyete karşı mesuliyet idrakiyle hareket eden biridir.

Çünkü herkes işini biraz daha iyi yaptığında ülke değişir. Herkes görevinden biraz daha kaçtığında ise sistemin tamamı yavaşlar.

Unutulmamalıdır ki; bir mıh bir nalı, bir nal bir atı, bir at bir yiğidi, bir yiğit bir orduyu, bir ordu da bir devleti kurtarır. Hiç kimsenin kendini basit görmek lüksü yoktur.

 

ÇEVREYE DAVRANIŞIMIZ ASLINDA KENDİMİZE DAVRANIŞIMIZDIR

 

Bir parka attığımız çöp, yalnızca çöp değildir. Bir ağaca verdiğimiz zarar, yalnızca ağaca verilen zarar değildir.

Çünkü çevre ortak evimizdir.

Tabiata, hayvana, sokağa ve şehre karşı mesuliyet duymayan insanın ortak hayat şuuru da zayıflar. Medeniyet bazen dev binalarda değil yere atılmayan, mesuliyet idrakiyle hareket ederek çöp kutusuna atılan o basit bir çöpün yanında görünür. Bu hareket, cemiyeti vasıflı hale getiren karakterli bir insanın şuur altındaki görünümüdür ki nesiller bazen çok küçük zannedilen bir doğru hareketin meftunudur.

 

PEKİ, BÜTÜN BUNLARIN SEBEBİ NE?

 

Asıl suali şimdi soralım; bütün bunlar niçin oluyor?

Tek bir sebep yok...

Ekonomik şartlar, şehirleşme, aile yapısındaki değişimler, eğitim anlayışı, teknoloji, sosyal medya, tüketim kültürü ve siyasetteki kutuplaşma şartları ve gidişatı etkiliyor.

Fakat bütün bunların üzerinde daha temel bir mesele var; değerlerimizi davranışlarımızın merkezinden uzaklaştırıyoruz.

Çocuklarımıza dürüstlüğü anlatıp hile yapanı ödüllendiriyorsak, adaletten söz edip torpili normalleştiriyorsak, çalışmanın önemini anlatıp kolay kazancı alkışlıyorsak, saygıdan bahsedip birbirimize hakaret ediyorsak çocuklarımız bizim sözlerimize değil davranışlarımıza inanacaktır.

Cemiyetlerin çöküşü önce binalarda değil kaybolan ölçülerde başlar.

 

VE EN BÜYÜK KAYIP: GÜVEN

 

Bütün bu meselelerin sonunda aynı kelimeye geliyoruz; Güven…

İnsan insana güvenmezse aile, vatandaş kurumlara güvenmezse devlet, çalışan işverene, işveren de çalışana güvenmezse ekonomi yara alır. Çocuk ailesine güvenmezse ruh dünyası yıkılır. Ruh dünyası yıkılan nesillerin oluşturacağı cemiyet de yıkılmaya mahkumdur.

Güven kaybolduğunda herkes kendisini korumaya çalışır. Herkes kendi çıkarının peşine düşer. “Önce ben” anlayışı güçlenir.

İşte içtimâî çürümenin en tehlikeli noktası budur.

Çünkü çürüme, sadece insanların kötü olmasıyla değil iyiliğin artık karşılıksız kalacağına inanılmasıyla hızlanır.

Fakat…

HÂLÂ VAKİT VAR

Bütün bu tabloya bakıp umutsuzluğa kapılmak kolaydır. Fakat ben toplumumuzun tamamen çürüdüğüne inanmıyorum. Biz milletçe bunu 15 Temmuz gecesi gördük…

Çünkü hala çocuğunu güzel yetiştirmek için mücadele eden anne-babalar, öğrencisinin geleceği için gecesini gündüzüne katan öğretmenler, hakkı olmadığı halde başkasının hakkına el uzatmayan güzel insanlar, komşusunun kapısını çalan, yaşlıya yardım eden, yetimin başını okşayan, bulduğu emaneti sahibine ulaştıran KIYMETLİ insanlar var.

Demek ki mesele, iyiliğin tamamen yok olması değildir, mesele, iyiliğin yeniden görünür ve güçlü hale getirilmesidir.

Belki de hepimizin kendisine şu suali sorması gerekiyor; “Bu toplum neden böyle oldu?” demeden önce, “Ben bu toplumun böyle olmaması için ne yapıyorum/yapmalıyım?” 

Çünkü cemiyeti biz oluşturuyoruz.

Aileyi biz kuruyor, çocukları biz yetiştiriyor, işimizi biz yapıyor, sokağa biz çıkıyor, oyumuzu biz kullanıyor, sosyal medyada sözleri biz yazıyor, komşumuzla ilişkiyi biz kuruyoruz.

O halde içtimâî değişim için gizemli bir kahramanın gelmesini beklemeye gerek yok.

Değişim, insanın kendisinden başlar. Bir baba çocuğuna daha fazla zaman ayırdığında, bir anne evladını sadece sınav başarısıyla değil karakteriyle değerlendirdiğinde, bir öğretmen öğrencisine sadece ders değil hakkıyla ahlak da öğrettiğinde, bir esnaf müşterisini kandırmamayı tercih ettiğinde, bir yönetici liyakati torpile tercih ettiğinde, bir genç kolay para yerine emeği seçtiğinde, bir vatandaş yere çöp atmadığında, bir insan kendisine yapılmasını istemediği şeyi başkasına yapmadığında cemiyet yeniden nefes almaya başlayacaktır.

Belki de ihtiyacımız olan şey; yeni sloganlar yerine eski ve sağlam bazı hakikatleri yeniden hayatımıza taşımaktır; dürüstlük, adalet, merhamet, aile, mesuliyet, kanaat, saygı ve güven…

Çünkü bir cemiyeti ayakta tutan şey sadece yollar, köprüler, binalar ve teknolojiler değildir, bir cemiyeti asıl ayakta tutan, insanlarının birbirine güvenebilmesidir.

Ve şunu asla unutmayalım; cemiyet, bir günde çürümez ama bir günde yeniden kendine gelebilir. Yeter ki hepimiz, başkasını değiştirmeye çalışmadan önce kendi payımıza düşen iyiliği yapmaya başlayalım. Çünkü bazen bir ülkenin geleceğini değiştiren şey, bir insanın kimsenin görmediği yerde doğru olanı yapabilmesidir. Eskilerinde dediği gibi; karanlığa söveceğine bir mum da sen yak!