İNSAN BEYNİ NEDEN ÖZGÜRLÜĞÜ DEĞİL, KONFORU SEÇER?

İnsana “Özgür olmak ister misin?” diye sorsanız, muhtemelen çok büyük bir çoğunluktan aynı cevabı alırsınız: Elbette. Çünkü özgürlük, insanlık tarihinin en güçlü kavramlarından biridir. Uğruna savaşlar yapılmış, devrimler gerçekleştirilmiş, imparatorluklar yıkılmıştır. İnsan düşüncesinin, inancının, iradesinin ve hayatının başkaları tarafından belirlenmesini istemez.

Fakat burada üzerinde düşünmeye değer bir çelişki var. İnsan özgürlüğü bu kadar seviyorsa neden hayatının büyük bölümünü alışkanlıklarının içerisinde geçiriyor? Yıllardır mutsuz olduğu işini neden değiştiremiyor? Kendisine zarar verdiğini bildiği alışkanlıklardan neden vazgeçemiyor? Yanlış olduğunu fark ettiği bir düşünceyi neden savunmaya devam ediyor? Hatta bazen önüne daha iyi bir hayat ihtimali çıktığında bile neden geri çekiliyor?

Belki de soruyu başka türlü sormamız gerekiyor: İnsan gerçekten özgürlüğü mü istiyor, yoksa kendisine göre daha güvenli bir alanı mı?

Bir nörolog olarak meseleye beynin çalışma biçimi açısından baktığımda, bu sorunun oldukça ilginç bir tarafı olduğunu düşünüyorum. Çünkü beynin temel önceliği bizim felsefi anlamda özgür olmamız değildir. Canlılığımızı sürdürmek, çevredeki tehditleri öngörmek, belirsizliği azaltmak ve mümkün olduğunca verimli çalışmak gayretindedir. Bu sebeple beyin, tekrar eden davranışları zamanla otomatikleştirme konusunda olağanüstü başarılıdır.

Her sabah dişlerimizi nasıl fırçalayacağımızı yeniden öğrenmeyiz. Yıllardır otomobil kullanan biri, direksiyona her oturduğunda hangi pedala ne zaman basacağını tek tek hesaplamaz. Evden çıkarken kapıyı nasıl kilitleyeceğimizi, çatalı nasıl tutacağımızı veya sık kullandığımız bir güzergâhta hangi kavşaktan döneceğimizi sürekli bilinçli biçimde planlamayız. Beyin tekrar eden davranışları giderek daha otomatik hâle getirir ve böylece dikkat gibi sınırlı bilişsel kaynaklarını yeni problemlere ayırabilir.

Bu mekanizma olmasaydı günlük hayat son derece yorucu olurdu. Fakat bizi rahatlatan bu sistemin başka bir yüzü daha vardır: Beyin yalnızca faydalı davranışları değil, tekrar ettiğimiz zararlı davranışları da öğrenebilir.

Bir davranışın alışılmış olması, onun doğru olduğu anlamına gelmez.

İnsan yıllardır aynı şekilde öfkelenebilir, aynı yanlış ilişki kalıplarını tekrarlayabilir, sağlığına zarar verdiğini bildiği bir alışkanlığı sürdürebilir veya kendisini mutsuz eden bir hayat biçiminden çıkamayabilir. Çünkü alışkanlıkların gücü yalnızca bize haz vermelerinden kaynaklanmaz. Onların önemli bir özelliği de tanıdık ve öngörülebilir olmalarıdır.

Yeni olan ise belirsizlik taşır. Ve insan zihni belirsizlikten pek hoşlanmaz. Bu yüzden bazen insanın “konfor alanı” dediğimiz yer, aslında hiç de konforlu olmayabilir.

Konfor alanını genellikle insanın rahat ettiği, huzurlu ve risksiz bir bölge gibi düşünürüz. Oysa psikolojik açıdan mesele bundan daha karmaşıktır. İnsan yıllardır mutsuz olduğu bir ilişkide kalabilir, sevmediği işine her sabah şikâyet ederek gidebilir veya kendisine zarar veren bir hayat düzenini sürdürebilir. Dışarıdan bakan biri doğal olarak “Madem mutsuzsun, neden değiştirmiyorsun?” diye sorar.

Çünkü mevcut durum kötü olsa bile bilinmektedir. Değişimin karşı tarafında ise ne olacağını bilmediğimiz bir dünya vardır.

İnsan bazen “Burada mutsuzum ama en azından neyle karşılaşacağımı biliyorum” düşüncesini açıkça söylemeden yaşar. Yeni bir iş daha iyi olabilir ama olmayabilir de. Bir ilişkiyi bitirmek huzur getirebilir ama yalnızlık da getirebilir. Alışkanlıkları terk etmek insanı özgürleştirebilir fakat bir süre ciddi bir boşluk ve huzursuzluk da oluşturabilir.

Dolayısıyla insanın seçimleri her zaman “iyi ile kötü” arasında gerçekleşmez. Bazen seçim, bildiğimiz kötü ile bilmediğimiz ihtimal arasındadır.

Ve tam burada çok önemli bir psikolojik gerçek ortaya çıkar: Tanıdık acı, bilinmeyen özgürlükten daha güvenli gelebilir.

İşte bu sebeple konfor alanı her zaman rahat olduğumuz yer değildir. Çoğu zaman ne olacağını bildiğimiz yerdir.

Özgürlük hakkında konuşurken genellikle onun güzel taraflarını anlatıyoruz. Seçebilmek, istediğimiz hayatı yaşayabilmek, başkalarının bizim yerimize karar vermemesini sağlamak... Bunların hepsi kıymetlidir. Fakat özgürlüğün daha az konuşulan ağır bir tarafı vardır: sorumluluk.

Bir başkası sizin yerinize karar verdiğinde, sonuç kötü olursa suçlayabileceğiniz biri vardır. Aile, patron, devlet, toplum, sistem veya şartlar... Fakat kararı gerçekten siz verdiğinizde, sonucun sorumluluğunu da üstlenmeniz gerekir.

Bu yüzden özgürlük yalnızca seçeneklerin çoğalması değildir. Seçimin sonuçlarını taşıyabilecek psikolojik olgunluğu da gerektirir.

Belki de insanın zaman zaman özgürlükten kaçmasının sebebi baskıyı sevmesi değil, özgürlüğün beraberinde getirdiği belirsizlikten ve sorumluluktan ürkmesidir. İnsan seçmek ister ama yanlış seçim yapmaktan korkar; değişmek ister ama alıştığı dünyanın kaybolmasını istemez; bağımsız olmak ister ama bunun gerektirdiği bedeli üstlenmekte zorlanabilir. Bu yüzden insanın özgürlükle ilişkisi sandığımızdan çok daha çelişkilidir.

Buraya kadar anlattıklarımız insana karamsar bir tablo gibi gelebilir. Eğer beyin alışkanlıkları bu kadar güçlü biçimde öğreniyorsa, insan hayatı boyunca onların mahkûmu mudur?

Elbette hayır.

Çünkü beynin en olağanüstü özelliklerinden biri nöroplastisitedir. İnsan beyni yaşadığımız deneyimlere, öğrendiklerimize ve tekrar ettiğimiz davranışlara bağlı olarak işlevsel ve yapısal değişiklikler gösterebilir. Yeni beceriler öğrenebilir, yeni davranış örüntüleri geliştirebiliriz. Eski alışkanlıkların gücü azalırken yeni alışkanlıklar güçlenebilir.

Ancak nöroplastisiteyi de bazen popüler kültürde anlatıldığı kadar romantikleştirmemek gerekir. Beynin değişebilmesi, değişimin kolay olduğu anlamına gelmez. Yeni davranışın tekrarlanması, zaman, dikkat ve çoğu zaman ciddi bir iradi çaba gerektirir. Yıllardır kullanılan bir yolun yerine yeni bir güzergâh açmak gibidir; eski yol hâlâ oradadır ve başlangıçta ona dönmek çok daha kolay gelir.

İşte bu yüzden değişmeye karar verdiğimiz ilk günlerde eski alışkanlıklarımız bizi yeniden kendilerine çağırabilir. Yeni hayat yabancı, eskisi ise güvenli görünür. İnsan bazen bunu “Ben değişemiyorum” diye yorumlar. Oysa beynin bize söylediği şey daha umut vericidir: Geçmişimiz bizi etkiler; fakat geleceğimizi tek başına belirlemek zorunda değildir.

Fakat insanı yalnızca sinir hücreleri, sinaptik bağlantılar ve nöroplastisite üzerinden açıklamaya çalışırsak önemli bir parçayı eksik bırakırız. Çünkü insanın değişime direnmesinin yalnızca nörobiyolojik değil, psikolojik ve ahlâkî bir tarafı da vardır.

Burada karşımıza nefis çıkar.

Bazen değişmek, yalnızca yeni bir davranış öğrenmek değildir. Kendi hatamızla yüzleşmek, gururumuzdan vazgeçmek, menfaatimizi ikinci plana atmak veya yıllardır kendimiz hakkında anlattığımız hikâyeyi yeniden yazmak anlamına gelir. “Ben insanları iyi tanırım” diyen birinin kandırıldığını kabul etmesi, “Ben kolay kolay yanılmam” diyen birinin büyük bir hata yaptığını görmesi, yıllardır bir düşünceyi savunan kişinin karşısındaki insanın haklı olduğunu söylemesi kolay değildir.

Geçen haftaki yazımızda “İnsan Neden Kendi Yanlışına İnanmak İster?” diye sormuştuk. Belki de o sorunun cevaplarından biri burada saklıdır. Çünkü yanlışımızı kabul etmek yalnızca düşüncemizi değiştirmez; alıştığımız zihinsel dünyayı da sarsar.

Bazen beynin tanıdık olana yönelme eğilimiyle nefsin kendisini haklı çıkarma arzusu aynı yerde buluşur. Biri değişimin zor olduğunu söyler. Diğeri değişmeye zaten gerek olmadığını.

Böylece insan bazen konforunu değil, alıştığı esareti savunmaya başlar.

Bireyler gibi toplumların da zamanla yerleşmiş düşünme ve davranma biçimleri oluşur. Kurumların işleyişinden siyaset anlayışına, eğitimden aile hayatına kadar bazı alışkanlıklar kuşaktan kuşağa aktarılır. Başlangıçta belirli şartların ürünü olan davranışlar zamanla sorgulanmadan sürdürülen toplumsal reflekslere dönüşebilir.

Sonra son derece ilginç bir tablo ortaya çıkar. Bir toplum eğitim sisteminden yıllarca şikâyet eder ama çocuk yetiştirme anlayışını sorgulamaz. Liyakatsizliğin ülkeye zarar verdiğini söyler ama kendi yakını söz konusu olduğunda ayrıcalık bekler. İsrafı eleştirir ama gösterişten vazgeçmez. Adaletsizlikten yakınır fakat haksız karar kendi lehine olduğunda sesini çıkarmayabilir.

Yani herkes değişim ister ama değişimin bedelinin başkaları tarafından ödenmesini bekler.

İşte toplumsal konfor alanı tam burada oluşur.

Bir süre sonra sorunların varlığını bilmek bile onları değiştirmeye yetmez. Çünkü yanlış davranışlar yalnızca tekrarlanmamış, kültürün bir parçası hâline gelmiştir. İnsanlar bunları artık tercih olarak değil, hayatın değişmez gerçekleri olarak görmeye başlar.

“Böyle gelmiş, böyle gider.”

Belki de toplumların en tehlikeli cümlelerinden biri budur. Çünkü bu söz yalnızca umutsuzluğu değil, zaman zaman sorumluluktan vazgeçişi de ifade eder.

İnsanlık tarihi boyunca özgürlüğü tehdit eden çok sayıda dış güç olmuştur ve olmaya devam edecektir. Baskıcı yönetimler, yasaklar, ekonomik bağımlılıklar, toplumsal dayatmalar insanın hareket alanını daraltabilir. Bunları küçümsemek mümkün değil.

Fakat insanın bir de görünmeyen zincirleri vardır.

Alışkanlıkları, korkuları, önyargıları, bağımlılıkları, menfaatleri ve yıllardır sorgulamadan doğru kabul ettiği düşünceler...

Dışarıdaki zincirleri görmek kolaydır. İçeridekileri görmek ise çok daha zordur. Çünkü dışarıdaki baskıya karşı mücadele ettiğimizde düşmanımız bellidir; fakat insanın kendi nefsiyle, korkularıyla ve alışkanlıklarıyla mücadelesinde sınırlar bu kadar belirgin değildir.

Belki de gerçek özgürlüğün en zor tarafı tam buradadır. Özgürlük yalnızca başkasının bize hükmedememesi değildir; arzularımızın ve alışkanlıklarımızın da bizi yönetememesidir.

Bu yüzden insanın başkasına “hayır” diyebilmesi kadar, gerektiğinde kendisine de “hayır” diyebilmesi önemlidir.

Uzun yıllardır üzerinde çalıştığım Kırılan Zaman adlı eserde peşinden gittiğim temel meselelerden biri, insanın iç dünyası ile medeniyetlerin kaderi arasındaki ilişkidir. Çünkü tarih yalnızca hükümdarların, devlet başkanlarının, savaşların veya ekonomik krizlerin hikâyesi değildir. Bunlar çoğu zaman toplumların çok daha derinlerinde gerçekleşen dönüşümlerin görünen sonuçlarıdır.

Bir insan hatasını değiştirmek istemez. Bir aile yıllardır tekrar ettiği yanlışları sorgulamaz. Bir kurum çalışma biçimini yenileyemez. Bir toplum kendi kusurlarıyla yüzleşemez. Zaman içerisinde “değişememek”, tek tek insanların problemi olmaktan çıkar ve bir medeniyetin karakterine dönüşür.

Bence medeniyetlerin asıl tehlikesi hata yapmaları değildir. Hatasız insan olmadığı gibi hatasız toplum da yoktur. Asıl tehlike, yanlışların zamanla normalleşmesi ve nihayet savunulmaya başlanmasıdır.

Çünkü bir medeniyetin gücü yalnızca geçmişte ne kadar büyük işler yaptığıyla ölçülemez. Kendi yanlışını görebilmesi, değişen şartları okuyabilmesi ve gerektiğinde kendisini yenileyebilmesi de en az geçmişteki başarıları kadar önemlidir.

Bazen medeniyetlerin yaşlanması yalnızca yüzyılların geçmesi değildir.

Alışkanlıkların hakikatten daha değerli hâle gelmesidir.

İşte zaman belki de tam burada kırılır.

Yazının başında sorduğumuz soruya geri dönelim. İnsan gerçekten özgürlüğü mü ister, yoksa kendisine göre daha güvenli bir alanı mı?

Belki bu sorunun tek bir cevabı yoktur. İnsan özgürlüğü ister ama aynı zamanda güvenlik ister. Yeniliği merak eder ama belirsizlikten çekinir. Kendi kararlarını vermek ister ama yanlış kararın sorumluluğunu taşımaktan korkabilir. İnsan tabiatındaki bu gerilim muhtemelen hiçbir zaman tamamen ortadan kalkmayacaktır.

Fakat gerçek özgürlüğün yalnızca dış engellerin ortadan kalkması olmadığını anlamak önemli bir başlangıçtır. İnsan kendi alışkanlıklarını sorgulayamıyorsa, korkularının üzerine gidemiyorsa, yanlış olduğunu bildiği arzularına karşı koyamıyorsa yalnızca dış dünyadaki özgürlük alanının genişlemesi onu bütünüyle özgür kılmaya yetmez.

Çünkü özgürlük her istediğimizi yapabilmek değildir. Bazen istediğimiz hâlde yapmamayı seçebilmektir.

Bazen öfkeli olduğumuz hâlde susabilmek, menfaatimize uygun olduğu hâlde haksızlığa yanaşmamak, herkes aynı yöne giderken yanlış olduğunu düşündüğümüz yoldan dönebilmek ve yıllardır savunduğumuz bir düşünce karşısında hakikat başka yerdeyse “Ben yanılmışım” diyebilmektir.

Belki insanın gerçek özgürlük yolculuğu tam da burada başlar.

“Ben böyleyim” dediği yerde değil...

“Ben değişebilirim” diyebildiği yerde.

Beynimiz alışkanlıkları öğrenebilir. Nefsimiz konforu tercih edebilir. Geçmişimiz bugünümüz üzerinde güçlü izler bırakabilir. Fakat insan bunların hiçbirinden ibaret değildir. Akıl, irade ve ahlâkî sorumluluk sahibi bir varlık olarak kendisini sorgulayabilir, yönünü değiştirebilir ve gerektiğinde alıştığı dünyadan çıkabilir.

Belki de iradenin en büyük zaferi dünyayı değiştirmek değildir.

Önce kendisini değiştirebilmektir.

Çünkü...

İnsan değişmeden tarih değişmez.