TOPKAPI SARAYI: FATİH’İN EVİ VE BİR EĞİTİM KAMPÜSÜ

Topkapı Sarayı yüzyıllar boyunca İslam dünyasının, Osmanlı İmparatorluğu’nun ve İstanbul’un kalbiydi. Bugün mukaddes emanetlerin sergilendiği bir müze, uzun yıllar Osmanlı Devleti’nin yönetildiği bir saray, padişahların hayatının geçtiği bir yer olarak anılıyor. Dizilerde, filmlerde, kitaplarda ilgi bu şekilde çekiliyor. Fakat Topkapı Sarayı sadece bundan ibaret bir yer değildir.

Topkapı Sarayı’nın inşasının arkasındaki felsefe, nasıl kurulduğu ve niçin kurulduğu meselesi, “Topkapı Sarayı’nda Fatih’in Evi” kitabıyla birlikte yeniden anlaşılacak bir meseledir. Bu kitapla beraber sarayın ne olduğu, Enderun’un ne olduğu, padişahın nerede yaşadığı, kimlerle yaşadığı daha doğru anlaşılacaktır.

Yıllardır, yüzyıllardır bizim dışımızdan yabancı birileri bizim sarayı bize anlatmaya çalışıyor. Amerikalısı, İngilizi, Almanı; benim dedemi, benim anneannemi, onun yatak odasını bana anlatmaya çalışıyor. Biz artık bu yalanlardan bu kitapla kurtulacağız. Tarih yalan söyleyebilir, sanat tarihi hiç yalan söyleyemez. Bu kitapta hiç yalanı olmayan sanat tarihiyle bütün gerçekleri bulacaklar.

https://www.kitapyurdu.com/kitap/fatihin-evi/757380.html?srsltid=AfmBOooXFot2NqW55avluDL4i1QHB2txUcjs1gs3lxJsu19F4yAy6tWk

Topkapı Sarayı’nı 30 yıldır gezen, araştıran ve anlatan biri olarak bu kitap 30 yılın birikiminin bir ürünü. Topkapı Sarayı’nı Türkiye’de en iyi bilen insanlarla defalarca gezdim. Sadece kitaplarını okumak değil, birebir peşlerine takılarak, yerinde dinleye dinleye bu sarayı öğrendim. Son 30 yılda buralarda yapılan bütün kazılara şahidim. Evimin rengini sorun düşünürüm ama sarayda hiçbir dairenin duvar boyasını sorduğunuzda düşünmeden söylerim. Bu, evimden daha iyi bildiğim bir yer demektir.

https://www.kitapyurdu.com/kitap/fatihin-evi/757380.html?srsltid=AfmBOooXFot2NqW55avluDL4i1QHB2txUcjs1gs3lxJsu19F4yAy6tWk

Bugün Topkapı Sarayı denince aklımıza devletin yönetildiği en üst saray, askeri kararların alındığı yer, yakın tarihlerde harem dedikodularıyla magazinleştirilen bir mekân geliyor. Fakat işin başka bir perdesi var. Fatih Sultan Mehmet, 1453’te İstanbul’u fethettikten sonra görkemli, heybetli, büyük bir ihtişamı ve gücü yansıtan bir saray inşa etmek yerine, adeta bir eğitim kampüsü inşa etme yolunu tercih etti.

Fatih ufuk insanıydı. Sıfırdan bir şey icat ettiğini söylemiyoruz. Nihayetinde babasından, dedesinden gördükleri var. Kendi inancından beslendikleri var. Çünkü onun inandığı dinin peygamberi Medine’de ilk camiyi inşa ederken bir avluya iki gölgelik yaptırdı. Ön gölgelik ibadet, arka gölgelik ilim gölgeliğiydi. Medine’nin gençlerini oraya topladı ve onlara burada öğrencilik yapacaklarını söyledi. Dünyanın ilk camisinin yarısı okuldu. Bunu kuran kişi Hazreti Muhammed “sallallahu aleyhi ve sellemdi”.

Peygamber Efendimizle adaş olan Fatih Sultan Mehmet, Edirne Sarayı’nda doğdu. Babası II. Murat’ın yaptırdığı Edirne Sarayı da Topkapı Sarayı gibidir. İki avlulu bir saraydır. Biri Birun, biri Enderun. Fatih ile beraber bu anlayış, devleti yöneten kadro ve ileride devleti yönetecek kadronun yetiştiği avlu mantığıyla burada müthiş bir şekilde oturmuştur.

Fatih’in kanunnamesinde bu sistemin birebir cümleleri vardır. Şu kadar öğrenci has odalı olacak, onlarla ben burada kalacağım diyor. Aralarındaki hiyerarşiyi anlatıyor, sistemi anlatıyor. Osmanlı’nın bir numarası kim diye sorulduğunda bunun cevabı Fatih Sultan Mehmet’tir. Çünkü sistem kurucudur. Kanuni çok büyük bir isimdir ama dedesinin ve babasının taklidini alıp götürmüştür. Fatih ise sıfırdan bir sistem kurucudur.

Topkapı Sarayı’nın içinde bulunan ilk yapı, Arkeoloji Müzesi’nin avlusunun ortasındaki Fatih Köşkü’dür. Osmanlı buna Sırça Köşk diyor. Çünkü sırça, çini demektir. Birçok insan bunu bilmiyor. Fatih’in evi burasıdır. İstanbul’u fethettikten sonra Fatih nerede yaşadı, ilk evi neresiydi sorusunun cevabı burasıdır.

Abdülhamit döneminde, Osman Hamdi Bey sanat eserlerini nerede sergileyelim diye sorduğunda Abdülhamit Han burayı kullan diyor ve burası müze oluyor. Fakat yetmiyor. Osman Hamdi Bey durmadan kazıp getiriyor. Bunun üzerine Abdülhamit Han etrafı çeviren üç büyük binayı yaptırarak dünyanın o dönemde yapılmış en hızlı ve en büyük müze binasını yaptırıyor. Bu bina o dev binaların ortasında kalınca dikkat çekmiyor. Fakat burası Fatih’in evidir ve Topkapı Sarayı’nın şu an bahçesindedir.

Fatih burada kalıyordu. Sabah burada kahvaltısını yapıp atına biniyordu. Buradan iç birime at sırtında gitmesi beş dakika sürmüyordu. Sarayın ön bahçesine sınır burasıydı ve Fatih burada kaldı. Asıl saray, o iki avlulu Topkapı Sarayı, yani o günkü adıyla Saray-ı Cedid bitirilene kadar burada kaldı.

Bu bina aynı zamanda Fatih’in köklerine bağlılığını gösteren bir yapıdır. Buhara’daki önü havuzlu köşklerin aynısını burada görürsünüz. Tek fark sütunlardır. Burada mermerdir, çünkü İstanbul’un rutubetinde ahşap olmaz. Özbekistan’da bunlar ahşaptır. Buradan şunu anlıyoruz: Fatih kökleriyle çok bağlı bir insandır. İlk torununa Dede Korkut’un adını, bir sonraki torununa, Cem Sultan’a Oğuz adını verecek kadar köklerine bağlıdır. Orta Asya Türkistan konaklarını bilecek ve İstanbul’daki ilk evini bir Türkistan konağı olarak yapacak kadar köklerine bağlı müthiş bir adamdır.

Fatih’in peygamberine ve dinine bağlılığı ise Topkapı Sarayı’ndaki yaşam alanında görülür. Fatih’in evi deyince bunu bizim evimiz gibi düşünmemek gerekir. Fatih burada kendine ait bir yaşam alanı, bir ev kurguluyor. Bu ev ortamında kadın yok, karısı yok. Kanuni’nin yaşlılık dönemine kadar, Hürrem Sultan’ın buraya yaşlılık döneminde getirilmesine kadar hiçbir padişah eşi Topkapı Sarayı’na girmemiştir. Fatih’in hiçbir hanımı burada yatıp kalkmamıştır.

Fatih burada iki avlulu bir saray kurguluyor. Sarayın avlusunun biri yönetim, diğeri de ileride yönetici olacak kadroların eğitildiği okul avlusudur. Öğrencilerle bir arada yaşayan bir Fatih Sultan Mehmet vardır. Ev deyince aklımıza hiç tahmin etmediğimiz şeyler geliyor. Bu kitabı okurken insanlar çok şaşıracaklar. “Biz Osmanlı’yı bilmiyormuşuz. Padişahların özel yaşantılarını hiç anlamamışız. Bize hiç anlatılmamış.” diyecekler.

Fatih Sultan Mehmet bu sarayı kurgulayan insandır. Divanhane dediğimiz, Divan-ı Hümayun’un toplandığı yeri Topkapı Sarayı içinde ilk kez yaptıran kişi kendisidir. Kurallarını belirleyen kişi de kendisidir. İlk başta toplantılara katılıyor. Sonra kararları etkilediğini fark ediyor. Bundan sonra toplantıya katılmayacağını söylüyor.

Bu, Fatih’in diktatör bir insan olmadığının net delilidir. Çünkü diktatörler, divan heyetine, bakanlar kuruluna “Siz kimsiniz? Sizin aklınıza benim ihtiyacım yok. Ben bütün kararları alırım. Benim aklım hepimize yeter.” der. Ama gerçek bir lider, “Ben kararları etkiliyorum. Toplantılara ben katılmayayım. Siz kararları alın. Sonra arz odasında bana arz edin.” der. Bu kişi Fatih Sultan Mehmet’tir.

Toplanan insanları seçen de odur, azleden de odur. Toplantıya katılmıyorsa seçtiklerinin performansını nasıl izliyor? Meclis TV. Bugünkü kamera sistemi olsa iki kamera koyar, Has Oda’dan izlerdi. Fatih bunu beş asır evvel kurdu. İçeride odada pencere vardı. Yüzyıllarca orada durdu. Kanuni 46 yıllık saltanatında yüzlerce kere orada durdu ve oradan seyretti. Müdahale yoktu ama performansı takip etme vardı. Onun için Fatih sistem kurucudur.

Topkapı Sarayı sadece padişahların özel hayatından ibaret değildir. Yönetim organizasyonu anlamında da bambaşka bir yapıdır. Divan-ı Hümayun burada toplanırdı. Sadrazam, defterdar, reisülküttap burada bulunurdu. Fatih kanunnamesinde haftanın dört günü burada toplanılacağını söyler. Fakat çoğu kişi divanın Babüssaade’den öteye geçmediğini sanır. Böyle bir şey yoktur.

Kitabın asıl anlattığı konu Mukaddes Emanetler Dairesi’dir. Biz orayı mukaddes eşyaların konduğu bir sergi salonu sanıyoruz. Orası Fatih’in evidir. Fatih’in, Yavuz’un, Kanuni’nin ve Mahmut’a kadar padişahların gündüz yaşadığı yerdir. Mukaddes emanetler orada korundu ama padişah oradan devleti yönetmekteydi. Zaman zaman divan, Fatih’in, Yavuz’un ya da Kanuni’nin emriyle Has Daire’de, yani kitabın anlattığı dairede toplanıyordu.

Bâbüssaade, yani Saadet Kapısı, Osmanlı iç saray devlet törenlerinin yapıldığı yerdi. Bab Arapça kapı demektir. Saadet, mutluluk demektir. Burası mutluluk kapısıdır. Sarayın dış kapısı Bâb-ı Hümayun’un önünde halka açık programlar yapılırdı. Halka açık büyük programlar Sultanahmet Meydanı’nda yapılırdı. Fakat saray içi törenler, cülus merasimleri, Sürre-i Hümayun törenleri, çocuk yaşta padişahların başa geldiği anlar, yeniçerilerin ayaklanıp padişahı ayak divanına çağırdığı yerler burasıydı.

Ordu sefere çıkarken Peygamber Efendimiz sallallahu aleyhi ve sellemin Sancak-ı Şerif’i buradaki kırmızı kuşağın içine dikilirdi. Ordu burada toplanır, Sancak-ı Şerif’i selamlar ve onun adını yaymaya, onun izniyle çıktığını ifade ederek sefere çıkardı. Bu kapının saçak altı konuşsa bize neler anlatır.

Buralar Fatih’i de gördü. Fatih’in Enderunlularla içerideki faaliyetlerini, buradan çıkışını, orduyla buluşmasını ve seferlere çıkışını gördü. 1481 yılında Fatih sapa sağlam buradan atıyla çıktı. İlk kapıdan, kuleli kapıdan padişah dışında kimsenin atla giremeyeceği kanununu koyan kişi Fatih’in kendisiydi. Buradan sapa sağlam çıktı. Eminönü’nde iskeleden gemiye bindi. Üsküdar’dan sedyeyle çıkardılar. Bu taşlar onun son yolculuğuna da şahit oldu. Onun son yolculuğuna bu kapı uğurladı.

Topkapı Sarayı’nın kuruluş amacını oluşturan yer Enderun avlusudur. Enderun avlusunda III. Ahmet Kütüphanesi vardır. Bir mimara Enderun avlusunun ortasında bir boş yer, kenarında da bir boş yer olduğunu; öğrenciler için bir kütüphane ve bir mescit gerektiğini söyleseniz, hangisini ortaya, hangisini kenara yapacağını sorarsanız çoğu kişi mescidi ortaya koyacağını söyler. Osmanlı ise avlunun tam ortasına kütüphaneyi yapmıştır. Mescit avlunun kenarındadır.

Bunun sebebi burasının bir okul olmasıdır. Bir okulun ortasında kütüphane olur. Mescit de olur ama ortada kütüphane vardır. Çünkü inandığımız dinin kitabı olan Kur’an-ı Kerim’in ilk emri “kıl” değil, “oku”dur. Bir insan okuyorsa kılar. Kılıyorsa ama okumuyorsa kılmayı da bırakır. Onun için ilk emrin “oku” olması çok önemlidir. Okuyan insan yarın öbür gün bütün arızalarını düzeltir, doğru yolu bulur.

Saraya her gün on binlerce insan geliyor ama buranın bir okul olduğunu neredeyse binde biri bilmiyor. Binalar var; birinde mücevherler, birinde elbiseler, birinde levhalar, birinde mukaddes emanetler, birinde tablolar var sanılıyor. Sanki burası Fatih’ten beri hediyelik eşya salonu, sergi salonuymuş gibi geziliyor. Hâlbuki burası bir okuldur. Bu okulun en önemli delillerinden biri de kütüphanenin yeridir.

Enderun avlusunda Ağa Ağalar Mescidi vardır. Topkapı Sarayı’nda yirmiden fazla mescit vardır. Kara Ağalar Mescidi ayrı, Ak Ağalar Mescidi ayrı, Zülüflü Baltacılar Mescidi ayrı, Matbah-ı Amire, yani mutfak erbabının mescidi ayrıdır. Herkes kendi biriminde namazını kılar. Enderun öğrencileri burada kalır. Büyük Oda, Küçük Oda, Seferli Dairesi, Kuşhane, Hazine, Kiler ve Has Daire bu avludadır. Yedi sınıf öğrenci grubu vardır. Bunların ortasında Ağa Ağalar Mescidi bulunur.

Burada çok ilginç bir durum vardır. Harem’in mescidi, yani hanımların namaz kıldığı yer, erkek bölümünün arkasındadır. Padişah belli zamanlarda hanımlarıyla beraber namaza gelir. Hanımlar kendi bölümünde kılarlar. Padişah buraya geçer ve öğrencilerle bir arada namazını kılar. Zaman zaman sadrazam gibi devlet adamları da iştirak eder. Kadınlar mescidinin mihrabının ortasında sarı bir kafes vardır. Mihrapta böyle bir kafes olmaz. Bu kafes sayesinde erkek bölümündeki imamın tekbirleri kadınlar tarafından duyulur ve kadınlar cemaate uyar. Cemaatle beraber eğilip kalkarak namazlarını bir arada eda ederler.

Enderun’a girmeye, burada eğitim almaya hak kazanan öğrenciler de özel bir sistemle seçilir. Devşirme çocukların seçildiği Osmanlı minyatürlerinde Turnacıbaşı ve ekibi görülür. Çok geniş bir ekip vardır. Bunlar bugün Milli Eğitim Bakanlığı gibi bir şeydir. Geniş Osmanlı coğrafyasında şehir şehir, köy köy gezerler. Bir ailede bir çocuk varsa o aileye uğramazlar. Birden çok çocuk olacak ve o çocuklardan biri evdeki sınavda bir zeka unsuru ortaya koyacak. Sonra köy meydanında genel bir sınav yapılır. Orada da seçilecek.

Bir köyden bazen bir çocuk alınır, bazen hiç alınmaz. Her köyden bir çocuk alınmaz. Zeki olan çocuk alınır. Bazen koca bir coğrafya gezilir, bir tane çocuk seçilmez. Seçilen çocuk Müslüman Türk ailenin yanına verilir. Örfler, âdetler öğretilir. Terbiye önce ailede başlar. Sonra çocuk Edirne Enderun’a gönderilir. Seçildikçe, kalburun üstünde kaldıkça, elenmedikçe İstanbul Enderun’a gelir.

İstanbul Enderun’u burası değildir. Burası halkanın son noktasıdır. Kimse pat diye buraya sokulmaz. Galatasaray Lisesi, II. Bayezid’in kurduğu Enderun’dur. O zaman orası bomboştu, dağın başıydı. Öğrenci ıssız yerlerde yetiştirilir. Pargalı İbrahim Paşa’nın evi, o idam edildikten sonra Enderun mektebi yapılmıştır. Oralar alt sınıf Enderun’dur. Yetişe yetişe hakikaten göz dolduran, parmakla gösterilen çocuk olmuşsa buraya alınır. Buraya girdiği anda yine sıfır kilometre olur.

Burada küçük oda, büyük oda talebeleri mutfakta çalıştırılır. Seferli Dairesi elbiselerin bakımını yapar, padişahla sefere çıkar. Kuşhane sarayın kuşlarına, papağan gibi süs kuşlarına, atmaca gibi av kuşlarına bakar. Padişahın gece mutfak hizmetlerine onlar bakar. Gece padişah acıkırsa onlar ilgilenir. Bu eğitimde okuldan gelip çantayı fırlatıp yatmak yoktur. Yarım gün ilmi eğitim, yarım gün koşturma vardır. Kömür taşımayan çocuk devlet adamı olamaz.

Bu, adeta bir tekke hayatının benzeridir. Konya’da Mevlana tekkesinde ayak işi yapmayan burada kalamaz denir. Burada da mutfağa girip bulaşık yıkamayan, tuvalet temizlemeyen hiçbir çocuk sadrazam olamazdı. Beşinci sınıf hazinedir. Artık gençlere hazine emanet edilir, sorumluluk yükselir. Kaşıkçı Elması gibi mücevherler, hediyelik mücevherler onlardadır. Altıncı sınıf kiler, bütün avluyu yönetir. Yedinci sınıf Has Oda’dır. Orada iki vazife vardır: Birincisi padişahın arkasında 24 saat staj ve ona hizmet, ikincisi mukaddes emanetlerin bakımı.

Bu sisteme bakarsanız en kıymetli şey Peygamberimizin hırkası mı, Kâbe mi? Hayır. En kıymetli şey insandır. Peygamberimiz sallallahu aleyhi ve sellem öyle diyor. İnsan kalbi Kâbe’den daha kıymetlidir. İnsan kalbini kıran, Kâbe’yi yıkmaktan daha büyük günah işler. Buradaki son sınıf öğrenciye Peygamberimizin sallallahu aleyhi ve sellem hırkasına baktırıyorlar. Mezun olunca da hırkadan daha kıymetli olan şeyi, yani insanı, toplumu ve devleti ona emanet ediyorlar.

Topkapı Sarayı’nın asıl hikâyesi burada bitmiyor. Fatih’in evi olarak bilinen Has Daire, Mukaddes Emanetler’in gelişiyle bambaşka bir anlam kazanıyor. Sarayın en çok gezilen ama en az anlaşılan bu bölümünü yazının devamında ele alacağız.