SASANİLER VE İSLAM'IN ZUHURUNA DOĞRU İRAN

Bu hafta milattan sonra 224 yılına gelindiğinde, Part Devleti’nin zayıflamasıyla beraber Fars bölgesinden yükselen yeni bir güç, İran’ın ikinci altın çağını başlatan Sasaniler’i ele alacağız. 1. Erdeşir tarafından temelleri atılan bu imparatorluk, kendilerini Perslerin (Ahamenişler) gerçek varisi olarak görüyor ve o eski görkemli günleri geri getirmeyi vaat ediyorlardı. Sasaniler, ideolojik olarak Zerdüştlük dinini devletin merkezine koydular ve "Mecusilik" olarak da bilinen ateşperestlik bu dönemde en kurumsal formuna ulaştı. Sasaniler için ateş, arınmanın ve ilahi adaletin sembolüydü; bu yüzden imparatorluğun her köşesinde sönmeyen kutsal ateşlerin yandığı tapınaklar inşa edildi.

Sasani dönemi, Roma ve daha sonra Bizans ile bitmek tükenmek bilmeyen bir savaşlar silsilesidir. Sasanilerin en güçlü hükümdarlarından biri olan 1. Şapur, Roma imparatoru Valerianus’u savaş meydanında esir alarak tarihte bir ilki başarmıştır. Bugün İran’ın Nakşi Rüstem bölgesindeki devasa kaya kabartmalarında, Sasani kralı Şapur’un önünde diz çökmüş bir Roma imparatoru tasviri hala tüm heybetiyle durmaktadır. Sasaniler sadece savaşta değil, sanatta ve mimaride de büyük bir sıçrama yaptılar. Bağdat yakınlarındaki Tak-ı Kisra (Kasr-ı Şirin çevresi), dünyanın en geniş tuğla kemerine sahip olan muazzam bir saraydı. Bu saray, Sasani ihtişamının sembolüydü ve hükümdarların "Tanrısal Işık" (Hvarenah) ile donatıldığına inanılan bir merkezdi.

Bu dönemde İran coğrafyası aynı zamanda büyük dini ve sosyal çalkantılara da sahne oldu. Maniheizm dininin kurucusu Mani, Sasani sarayında bir dönem ilgi görse de daha sonra "heretik" ilan edilerek feci şekilde öldürüldü. Mani’nin öğretisi, ışık ve karanlığın savaşı üzerine kuruluydu ve etkisi Avrupa’dan Çin’e kadar yayıldı. Yine bu dönemde ortaya çıkan Mazdek, mülkiyetin ve kadının ortak olması gibi radikal fikirlerle toplumsal bir devrim başlatmaya çalıştı ancak bu hareket Sasani aristokrasisi ve din adamları tarafından kanlı bir şekilde bastırıldı. Sasanilerin toplumsal yapısı katı bir kast sistemine dayanıyordu; en üstte rahipler ve savaşçılar, en altta ise köylüler ve zanaatkarlar bulunuyordu. Bu katılık, ilerleyen asırlarda devletin içten içe çürümesine neden olacaktı.

Sasanilerin son dönemleri, Bizans ile yapılan ve her iki imparatorluğu da bitap düşüren uzun savaşlarla geçti. Kral 2. Hüsrev (Perviz) döneminde Sasani orduları İstanbul’u kuşatacak kadar ileri gitmiş, Mısır’ı ve Kudüs’ü ele geçirmişti. Ancak Bizans imparatoru Herakleios’un karşı taarruzuyla işler tersine döndü. Tam bu sırada, Arabistan çöllerinde insanlık tarihinin en büyük dönüşümü başlamıştı. Hz. Muhammed (sallallahu aleyhi ve sellem) dünyaya geldiği gece, Sasani sarayının 14 sütununun yıkıldığı, bin yıldır yanmakta olan kutsal ateşin söndüğü ve Save Gölü’nün kuruduğu rivayet edilir. Bu olaylar, kadim İran imparatorluk geleneğinin sonunun geldiğine dair manevi işaretler olarak kabul edilir.

Hz. Ömer’in (radiyallahu anh) halifeliği döneminde, İslam orduları İran coğrafyasına girmeye başladı. Kadisiye Savaşı ile Sasanilerin Mezopotamya’daki hakimiyeti son buldu, ardından 642 yılındaki Nihavend Savaşı ile Sasani ordusu kesin bir yenilgiye uğradı. "Zaferlerin Zaferi" olarak anılan bu savaş, binlerce yıllık İran imparatorluk geleneğinin İslam potasında erimesinin kapısını açtı. Son Sasani kralı 3. Yezdigird, doğuya doğru kaçarken bir değirmenci tarafından öldürüldü ve böylece Sasani hanedanı tarihe karıştı. Ancak İran halkı, İslam’ı kabul ettikten sonra da kendi kültürel kimliğini, dilini ve idari tecrübesini korumayı başardı. Emeviler ve Abbasiler döneminde İranlı bürokratlar devlet yönetiminde kilit roller üstlendiler.

Bu süreç, ilerleyen yüzyıllarda Türklerin bölgeye gelişiyle yepyeni bir evreye taşınacaktı. Selçukluların İran’a girişi, bölgeyi bir Türk yurdu haline getirirken aynı zamanda İslam medeniyetinin de en parlak dönemlerinden birini başlatacaktı. İran tarihi, Elamlardan Sasanilere kadar uzanan bu ilk çağ mirasının üzerine, Türk-İslam ruhunun eklenmesiyle bugünkü karmaşık ve derin yapısına ulaştı. Bu tarihi bilmek, bugün neden Urfa’nın, neden Bağdat’ın, neden Tahran’ın dünya siyasetinin merkezinde olduğunu anlamanın tek anahtarıdır. Tarih bir aynadır; dün ağzına erimiş altın dökülenlerin, bugün jetleriyle tehdit savuranların ve bu coğrafyanın gerçek sahiplerinin hikayesi hala yazılmaya devam ediyor.

İran coğrafyasının kaderini belirleyen en köklü imparatorluklardan biri olan Sasaniler, Doğu’nun parlayan yıldızıydı. Özellikle I. Hüsrev (Anurşivan) dönemi, adaletin ve devlet aklının zirve yaptığı bir devirdi. Roma ile girilen amansız mücadeleler, İpek Yolu üzerindeki hakimiyet ve Zerdüştlük temelinde yükselen o muazzam kültür, Tizbon’daki (Ctesiphon) Tak-ı Kisra’nın devasa kemerinde somutlaşıyordu. Ancak her büyük imparatorluk gibi Sasaniler de içten içe yoruluyordu. Mazdek isyanlarının yarattığı toplumsal sarsıntılar ve ardı arkası kesilmeyen Bizans savaşları, imparatorluğun surlarında gedikler açmıştı.

Tam bu sırada, Arap Yarımadası’nda insanlık tarihini değiştirecek bir güneş doğuyordu: İslamiyet. Hz. Muhammed (sallallahu aleyhi ve sellem) döneminde Bizans İmparatoru Heraklius’a ve Sasani Kralı II. Hüsrev’e gönderilen İslam’a davet mektupları, yeni bir devrin habercisiydi. II. Hüsrev’in bu mektubu yırtıp atması, sadece kağıdın değil, koca bir imparatorluğun kaderinin de parçalanacağının işareti gibiydi. Hz. Ömer (radiyallahu anh) devriyle birlikte İslam orduları İran kapılarına dayandı. Kadisiye ve ardından gelen Nihavend savaşları, Sasanilerin askeri gücünü bitirirken, bölge halkı için yeni bir inanç sisteminin kapılarını aralıyordu.

Bu geçiş süreci sadece askeri bir fetih değil, aynı zamanda muazzam bir kültürel entegrasyondu. Sasani kraliyet ailesinin son fertlerinden olan Şehribanu’nun, Hz. Hüseyin (radiyallahu anh) ile evlenmesi, İran’ın kadim mirası ile Ehl-i Beyt’in manevi otoritesini halkın gözünde birleştiren efsanevi bir bağ kurdu. Bu evlilik, ilerleyen yüzyıllarda İran coğrafyasında Şiiliğin neden bu kadar derin bir karşılık bulacağının da duygusal temellerinden birini oluşturacaktı. Kaka bin Amir (radiyallahu anh) gibi kahramanların kılıç salladığı bu meydanlar, artık yeni bir medeniyetin inşasına sahne oluyordu. Ancak bu yeni medeniyet, kendi içinde büyük bir siyasi ve itikadi fırtınanın eşiğindeydi... Yazımızın diğer bölümünde kopan fırtınayı, hilafet sonrası kırılmaları kaleme alacağım…