PERS İMPARATORLUĞU VE BÜYÜK KURUS'UN YÜKSELİŞİ

 Bu haftaki yazımızda İran tarihinin belki de en görkemli ve dünya siyasi tarihine yön veren ilk büyük kırılma noktası, Med Devleti’nin küllerinden doğan Pers İmparatorluğu’nu ele alacağız. Bu devlet, sadece bir sınır değişikliği değil, dünya üzerinde kurulmuş ilk sistemli, çok uluslu ve merkeziyetçi imparatorluk modelidir. Perslerin tarih sahnesine çıkışı, Ahameniş hanedanının lideri ve bugün tarihçilerin "Büyük" sıfatıyla andığı Kurus (Kiros veya Doğu literatüründeki adıyla Keyhüsrev) ile başlar. Kurus, sıradan bir fatih değil, aynı zamanda idari bir dehadır. İsmini dedesi Büyük Pars’tan alan bu devlet, kısa sürede sınırlarını o güne kadar görülmemiş bir hızla genişletmiştir. Perslerin bu yükselişi, Anadolu’dan Hindistan’a, Mısır’dan Kafkasya’ya kadar uzanan devasa bir coğrafyayı tek bir bayrak altında toplama idealinin ilk somut örneğidir.

Burada çok önemli bir parantez açmak gerekir: Tarih okumalarında sıklıkla birbirine karıştırılan bir husus vardır; o da Persler ile Sasaniler arasındaki farktır. Bu iki yapı aynı coğrafyanın ürünü olsa da aralarında asırlar ve bambaşka bir dünya düzeni vardır. Persler (Ahamenişler), Büyük İskender’in sahneye çıkışından önceki dönemde dünyayı yöneten güçtür. Sasaniler ise İskender’den çok sonra, Partlar döneminin ardından gelen ikinci büyük yükseliş dalgasıdır. Perslerin Anadolu’daki izleri bugün dahi silinmemiştir. Kapadokya’nın mistik vadilerinden Fethiye’nin kıyılarına, Amasya’nın dik yamaçlarından Marmara’nın kıyısındaki Armutlu’ya kadar pek çok noktada Perslerin "Satraplık" adını verdikleri eyalet sisteminin kalıntılarına rastlarız. Bu satraplıklar, modern eyalet sisteminin atasıdır ve o dönemde Perslerin Anadolu’yu nasıl uçtan uca kontrol ettiğinin en büyük kanıtıdır.

Büyük Kurus’un stratejisi, sadece kaba kuvvet üzerine kurulu değildi; o, fethettiği topraklardaki insanların inançlarına ve kültürlerine saygı göstererek "Pax Persica" yani Pers Barışı’nı tesis etmeyi hedefliyordu. Ancak bu genişleme politikası, Persleri doğal olarak Orta Asya’nın savaşçı bozkır kavimleriyle karşı karşıya getirdi. Kurus, imparatorluğunun doğu sınırlarını güvence altına almak amacıyla Hazar Denizi’nin ötesindeki bozkırlara bir sefer düzenledi. Karşısında ise tarihin gördüğü en cesur kadın liderlerden biri olan, Saka Türklerinin kraliçesi Tomris Hatun vardı. Tomris Hatun, sadece bir savaşçı değil, halkının özgürlüğü için canını ortaya koyan bir semboldü. Kurus’un ordusuyla girdiği bu amansız mücadele, tarihin akışını değiştiren trajik bir sonla bitecekti. Kurus, savaşın ilk aşamalarında hileye başvurarak Tomris Hatun’un oğlunu tuzağa düşürüp ölümüne sebep olmuştu. Bu olay, Tomris Hatun’u bir anne ve bir lider olarak intikam yemini etmeye itti. Yapılan kanlı savaşta Saka Türkleri, Pers ordusunu darmadağın etti. Tomris Hatun, savaş meydanında Kurus’un cansız bedenini buldurdu ve o meşhur sözünü söyledi: "Sen ömrün boyunca kana doymadın, şimdi seni ben kanla doyuruyorum!" diyerek Kurus’un başını kan dolu bir çanağa daldırdı. Kurus’un naaşı daha sonra sadık askerleri tarafından alınarak bugün İran’ın Fars eyaletinde bulunan ve sadeliğiyle dikkat çeken anıt mezarının bulunduğu Pasargat’a götürüldü.

Kurus’un ardından gelen halefleri de imparatorluğun sınırlarını zorlamaya devam ettiler. Oğlu Kambisler döneminde Pers orduları Mısır’a, oradan da Libya’nın içlerine kadar ilerledi. Ancak bu dönemde tarihin en gizemli olaylarından biri yaşandı. Mısır’daki isyanları bastırmak ve vahadaki Amon Tapınağı’nı ele geçirmek için çöle gönderilen 50.000 kişilik devasa Pers ordusu, Büyük Sahra Çölü’nde ansızın çıkan bir kum fırtınasına yakalandı. Bu ordu, arkasında hiçbir iz bırakmadan kumların altında kayboldu. Binlerce yıl boyunca bir efsane olarak anlatılan "Kambisler’in Kayıp Ordusu", ancak 2009 yılında arkeologların titiz çalışmaları sonucunda bazı kalıntıların bulunmasıyla tarihsel bir gerçeklik kazandı.

Perslerin Batı dünyası ve Yahudi tarihi üzerindeki etkisi de yadsınamaz bir gerçektir. Kurus, Mezopotamya’nın kadim kenti Babil’i fethettiğinde, orada sürgün hayatı yaşayan Yahudilere büyük bir özgürlük tanıdı. Babil Kralı Buhtun Nasır (Nebukadnezar), Kudüs’ü yerle bir etmiş, Süleyman Mabedi’ni yıkmış ve Yahudileri zincire vurarak Babil’e getirmişti. Kurus, Babil’e girdiğinde bu halka sadece özgürlüklerini vermekle kalmadı, aynı zamanda Kudüs’e dönmelerine ve mabetlerini yeniden inşa etmelerine izin verdi. Bu, Yahudi teolojisinde Kurus’un neden "Tanrı tarafından seçilmiş bir kurtarıcı" olarak görüldüğünün temel sebebidir. Bugün İsrail-İran gerginliği yaşanırken, tarihin tozlu raflarında saklı kalan bu "kurtarıcı" imgesi, bölgedeki ilişkilerin ne kadar derin ve ironik bir geçmişe sahip olduğunu bizlere hatırlatmaktadır. Pers İmparatorluğu, Pasargat’tan sonra inşa edilen Şiraz yakınlarındaki Persapolis (Parsa) şehriyle, mimaride ve sanatta da zirve noktasına ulaşacak, doğu ile batının ilk büyük sentezini gerçekleştirecektir.

Pers İmparatorluğu’nun idari yapısını mükemmelleştiren ve onu gerçek bir dünya gücü haline getiren isim kuşkusuz 1. Darius olmuştur. Darius, tahta geçtiğinde imparatorluk geniş topraklara sahipti ancak bu toprakların yönetilmesi için sağlam bir bürokratik mekanizma gerekiyordu. Darius, "Kralların Kralı" ünvanıyla meşhur Persapolis şehrini inşa ettirdi. Bu şehir sadece bir başkent değil, aynı zamanda Pers gücünün, estetiğinin ve ihtişamının taşa kazınmış haliydi. Darius döneminde kurulan "Kral Yolu", Efes’ten başlayıp Susa’ya kadar uzanan, o dönemin interneti sayılabilecek bir haberleşme ve ticaret ağıydı. Posta teşkilatının temelleri burada atılmış, atlı ulaklar sayesinde emirler imparatorluğun bir ucundan diğerine inanılmaz bir hızla ulaştırılmaya başlanmıştır.

Darius’un en büyük hırsı ise Batı’yı, yani Grek (Yunan) şehir devletlerini dize getirmekti. Bu arzu, tarihin gördüğü en ikonik savaşlar serisini başlattı. Maraton Ovası’nda başlayan bu mücadeleler, Perslerin askeri stratejileri ile Greklerin savunma taktiklerinin çarpışmasına sahne oldu. Maraton Savaşı’nın ardından, Darius’un oğlu 1. Serhes (Xerxes), babasının yarım bıraktığı işi tamamlamak için tarihin gördüğü en büyük ordulardan birini topladı. Çanakkale Boğazı üzerine gemilerden köprüler kurdurarak ordusunu Avrupa yakasına geçiren Serhes, Termopli Geçidi’nde 300 Spartalı ve onların müttefikleriyle karşılaştı. Bugün Hollywood sinemasında romantize edilen bu savaş, aslında Perslerin sayısal üstünlüğü ile Greklerin coğrafi avantajı arasındaki amansız bir kavgadır. Persler bu savaşı kazanıp Atina’yı işgal etmiş olsalar da, daha sonraki Salamis ve Platea savaşlarında ağır yenilgiler alarak Anadolu’ya geri çekilmek zorunda kaldılar. Platea Savaşı sonrası Grekler, kazandıkları bu zaferin anısına, ele geçirdikleri Pers silahlarını ve bronz kalkanlarını eriterek üç başlı bir yılan figürü şeklinde olan "Yılanlı Sütun"u yaptılar. Bu sütun, bugün İstanbul Sultanahmet Meydanı’nda, Dikilitaş’ın hemen yanında hala tüm görkemiyle durmaktadır.

Perslerin bu hegemonik yapısı, yaklaşık 250 yıl sürdükten sonra Makedonya’dan gelen genç bir kralın, Büyük İskender’in (Alexander) darbeleriyle sarsılmaya başladı. İskender, sadece bir fatih değil, Pers imparatorluk modelini hayranlıkla takip eden ancak onu yıkıp kendi dünya imparatorluğunu kurmak isteyen bir vizyonerdir. İskender, Çanakkale Boğazı’nı geçtikten sonra Pers ordularıyla ilk büyük karşılaşmasını Biga yakınlarındaki Granikos Çayı’nda gerçekleştirdi. Burada elde ettiği zafer, ona Anadolu’nun kapılarını ardına kadar açtı. Ardından İskenderun Körfezi yakınlarında, İsos Ovası’nda Pers Kralı 3. Darius ile karşı karşıya geldi. Bu savaş, Pers İmparatorluğu’nun çöküşünün başlangıcıydı. 3. Darius, savaş meydanından kaçmak zorunda kalmış, ailesi ve hazinesi İskender’in eline geçmiştir.

İskender’in Pers coğrafyasındaki ilerleyişi durdurulamaz bir hal aldı. Mısır’a gidip orada kendisini Firavun ilan ettiren ve kendi adını taşıyan İskenderiye şehrini kuran genç kral, daha sonra imparatorluğun kalbine, Babil ve Persapolis’e yöneldi. 3. Darius, İskender ile barış yapmak istese de İskender’in tek bir şartı vardı: Mutlak teslimiyet. Teslimiyeti kabul etmeyen Darius, kendi adamları ve generalleri tarafından bir ihanete uğradı. Kaçtığı yerlerde kendi saray çevresi tarafından hazine odasına hapsedilen Darius’un sonu feci oldu. Rivayetlere göre generalleri ona, "Sen dünyaya sığmadın, altına ve mücevhere doymadın, al şimdi bunlar senin olsun" diyerek onu altınlarla dolu bir odada aç ve susuz ölüme terk ettiler. İskender, Persapolis’e girdiğinde kenti yağmalayıp ateşe verdi. Bu yangın, sadece bir şehrin yok oluşu değil, bir devrin kapanışıydı. Ancak İskender, fethettiği Pers kültüründen o kadar etkilendi ki, kendisi de Pers kıyafetleri giymeye, Pers saray usullerini uygulamaya başladı ve binlerce Makedon askerini Persli kadınlarla evlendirerek doğu-batı sentezini (Hellenizm) oluşturmaya çalıştı.

İskender’in erken yaşta Babil’de hayatını kaybetmesiyle devasa imparatorluk generalleri arasında paylaşıldı. İran coğrafyasında önce Selevkoslar dönemi yaşandı, ancak bu Grek kökenli yönetim bölgenin ruhuna tam uyum sağlayamadı. Ardından tarih sahnesine Partlar (Arşaklılar) çıktı. Partlar, Roma İmparatorluğu’nun doğudaki en büyük kabusu oldular. Atlı okçularıyla meşhur olan bu bozkır kökenli savaşçılar, Roma’nın ağır piyade tümenlerini defalarca dize getirdiler. Bu savaşların en meşhuru Harran (Carrhae) Savaşı’dır. Roma’nın en zengin ve hırslı generallerinden biri olan Krasus, Part ordularını küçümseyerek girdiği bu savaşta hayatının hatasını yaptı. Partlar, sahte geri çekilme taktikleri ve delici oklarıyla Roma ordusunu imha etti. Esir alınan Krasus, Part kralının huzuruna çıkarıldığında, tıpkı Kurus ve 3. Darius’un kaderine benzer bir son yaşadı; zenginliğiyle övünen bu Romalı generalin ağzına erimiş altın dökülerek öldürüldüğü rivayet edilir. Partlar, yaklaşık 500 yıl boyunca Fırat Nehri’ni Roma ile aralarında bir sınır olarak tutmayı başardılar. Yazı dizimizin diğer bölümünde Sasaniler’den başlayıp, İslam ile tanışan İran’dan bahsedeceğiz…