HAREM’İN KAPILARI AÇILDI, EZBERLER BOZULDU

Topkapı Sarayı Harem Dairesi’nde uzun zamandır beklenen bazı özel bölümler nihayet ziyarete açıldı. Aslında Harem’in ana avlusu iki yıl önce açılmıştı; fakat o avlunun etrafındaki asıl merak edilen daireler kapalıydı. O günden beri ziyaretçilerin de tarih meraklılarının da aklında aynı soru vardı: “Bu odalar ne zaman açılacak?”

Şimdi o kapılar açıldı.

Bu açılış yalnızca birkaç yeni odanın görülmesi anlamına gelmiyor. Asıl mesele, Harem’e dair yıllardır zihnimize yerleştirilen yanlış imgelerin de bir bir sorgulanmaya başlamasıdır. Çünkü Harem, ne yazık ki uzun süre Batılı ressamların hayal dünyasıyla, oryantalist anlatıların abartılı tasvirleriyle ve popüler kültürün çarpıttığı sahnelerle anlatıldı.

Oysa Topkapı Sarayı’nda o kapılardan içeri girip adım adım ilerlediğinizde karşınıza bambaşka bir dünya çıkıyor. Burada keyfîlik değil, düzen var. Dağınıklık değil, hiyerarşi var. Rastgele kurulmuş bir yaşam değil, kendi içinde işleyen bir saray teşkilatı var.

Harem’i anlamak için önce şunu kabul etmek gerekir: Burası tarih boyunca hep aynı kalmış bir yer değildir. Fatih Sultan Mehmed dönemindeki Harem başka, Kanuni Sultan Süleyman dönemindeki Harem başka, III. Murad dönemindeki Harem daha başkadır. Arabalar Kapısı üzerindeki 1587 tarihli kitabe de bize bu değişimin önemli bir safhasını gösterir.

Fatih döneminde Harem’in yapısı daha farklıdır. Kanuni’nin yaşlılık döneminden itibaren Hürrem Sultan’ın saraya gelişiyle sistem yeni bir şekil almaya başlar. III. Murad döneminde ise padişahın Harem’e yakın bir has oda yaptırmasıyla bambaşka bir düzen ortaya çıkar. Yani bugün gezdiğimiz Harem’i tek bir dönemin donmuş fotoğrafı gibi okumak doğru değildir. Yangınlar, onarımlar, padişahların tercihleri ve saray teşkilatındaki değişiklikler burayı yüzyıllar içinde yeniden biçimlendirmiştir.

Yeni açılan bölümler tam da bu yüzden kıymetlidir. Çünkü artık Harem’i yalnızca bir avlu olarak değil; odalarıyla, mutfağıyla, hamamıyla, çamaşırhanesiyle, kileriyle, kahve bölümüyle ve haseki daireleriyle birlikte okuyabiliyoruz. Bu da Harem’in nasıl bir yaşam alanı olduğunu çok daha açık biçimde gösteriyor.

Önce mekânın düzenine bakmak gerekir. Harem, dört avlu etrafında şekillenen bir dünyadır. Kara ağaların taşlığı, Valide Sultan’ın dairesi ve avlusu, padişah eşleriyle cariyelerin bulunduğu bölüm ve bunlara bağlı diğer geçişler kendi içinde bir sistem oluşturur. Bu sistemin her noktasında mahremiyet, hizmet, güvenlik ve teşrifat vardır.

Kara ağaların koğuş düzenini gördüğünüzde bu yapının ne kadar planlı olduğunu daha iyi anlarsınız. Katlı bir koğuş, ortada büyük bir ocak, odalar, kiler, toplu yaşam alanı… Burası rastgele bir konaklama yeri değildir. Herkesin yeri, vazifesi ve sınırı bellidir. Aynı mantık, daha sonra cariyeler koğuşunda ve haseki dairelerinde de karşımıza çıkar.

Harem’in kadınlar bölümüne geçişte ise bambaşka bir hassasiyet vardır. Kara ağalar yemekleri belirli bir noktaya kadar getirir, oraya bırakır, sonra kadınlar dünyasına haber verilirdi. O sınırdan öteye geçemezlerdi. Hadım bile olsalar geçemezlerdi. Bugün biz erkek hâlimizle o bölümlerde gezebiliyorsak, bu ancak buranın artık müze olmasından dolayıdır.

Bu gerçek bile tek başına oryantalist Harem tasvirlerinin ne kadar temelsiz olduğunu göstermeye yeter. Yok kara ağalar hanımları yelpazeyle serinletiyormuş, yok havuz başında bekliyorlarmış, yok kadınlar rastgele bir hayat sürüyormuş… Bunlar çoğu zaman boş sarayı gezen yabancı ressamların, gördükleri mimariyi kendi zihinlerindeki hayallerle süslemesinden ibarettir.

Yeni açılan haseki odalarına girdiğinizde ise Harem’in gerçek yüzü daha iyi anlaşılır. Bu odaların girişinde küçük sofa bölümleri vardır. Bunlar basit bir geçiş alanı değildir. Bugünkü dille söylersek, bir nevi özel kalem gibi çalışır. Padişahın eşinin yaşadığı bir yere herkes elini kolunu sallayarak giremez. Gelen giden takip edilir, hizmet belli bir düzenle yürür, mahremiyet korunur.

Odaların içinde tuvalet, çeşme, ocak, yüklük, üst kata çıkan merdiven ve Hasbahçe’ye bakan pencereler bulunur. Bu ayrıntılar, o dönem için son derece özel bir yaşam düzenine işaret eder. Bugünün gözüyle bakıldığında belki devasa salonlar görmeyebiliriz; fakat Osmanlı ev hayatında aynı mekânın gece yatak odası, gündüz oturma odası, yemek vakti sofra alanı olarak kullanıldığını hatırlarsak, bu odaların kıymeti daha iyi anlaşılır.

Burada yapılan en büyük hata, Topkapı Sarayı’nı Avrupa saraylarının ölçüleriyle değerlendirmektir. Versay ya da Buckingham başka bir medeniyetin, başka bir gösteriş anlayışının ürünüdür. Topkapı ise daha çok mahremiyet, işlev ve iç düzen üzerine kuruludur. Osmanlı sarayını anlamak için Avrupa’nın büyük salonlarını değil, kendi medeniyetimizin ev, aile ve mahremiyet anlayışını merkeze almak gerekir.

Yeni açılan mutfak, kiler ve çamaşırhane de bu açıdan çok şey söylüyor. Harem’de yemeklerin esas olarak saray mutfağından geldiği bilinir. Bu doğrudur. Fakat bu, Harem’in kendi içinde hiçbir mutfak düzeni olmadığı anlamına gelmez. Yeni görülen mutfak, özel ihtiyaçlar için devreye giren bir bölümdür. Bir haseki özel bir yemek istediğinde, gece küçük bir ikram gerektiğinde ya da kadınlar kendi aralarında bir şey hazırlatmak istediğinde bu mutfak kullanılırdı.

Bu mutfağı, padişahın Kuşhane Mutfağı’na benzetmek mümkündür. Nasıl padişahın özel ihtiyaçları için büyük saray mutfağından ayrı bir düzen varsa, Harem’in içinde de kadınlar dünyasının özel ihtiyaçlarını karşılayan bir mutfak vardı.

Kiler bölümü bu düzenin tamamlayıcısıdır. Küpler, sandıklar, yayıklar, erzak alanları… Bütün bunlar Harem’in kendi içinde yaşayan, hazırlayan, saklayan, kullanan bir düzeni olduğunu gösterir. Burası dışarıdan sürekli servis bekleyen pasif bir alan değil, kendi ihtiyaçlarını da belirli ölçüde karşılayan canlı bir yaşam dünyasıdır.

Çamaşırhane ise Harem’i anlamak bakımından en dikkat çekici bölümlerden biridir. Çünkü burada sadece temizlik değil, aynı zamanda mahremiyet fikri de karşımıza çıkar. Kadının kıyafeti mahremdir. Saçı mahremdir. Özel eşyası mahremdir. Bu nedenle kadınlar dünyasına ait bir çamaşırhanenin bulunması son derece tabiidir.

Çamaşırların kaynatıldığı kazanlar, ocaklar, kurutma bölümleri, havalandırma düzeni ve mimari çözümler, burada ciddi bir temizlik sistemi olduğunu gösterir. Osmanlı’nın su, temizlik ve mahremiyet anlayışı bu mekânlarda taş taş karşımıza çıkar.

Hamam ve abdest bölümleri de aynı bütünün parçalarıdır. Buralar bize Harem’de yaşayan kadınların sadece gündelik hayatını değil, ibadet hayatını da hatırlatır. Abdest alınan yerler, nalınlar, hamamın soğukluk, ılıklık ve sıcaklık bölümleri; bütün bunlar Harem’in İslamî hayat tarzı içinde şekillendiğini gösterir.

Yani Harem’i sadece entrika, eğlence ve hayalî sahneler üzerinden anlatmak büyük bir haksızlıktır. Burada mahremiyet vardır. Hizmet vardır. Temizlik vardır. İbadet vardır. Aile düzeni vardır. Teşrifat vardır. Kadınlar dünyasına ait kendi içinde işleyen bir hayat vardır.

Yeni açılan kahve bölümü ise bu hayatın zarafet tarafını gösterir. Hürrem Sultan’ın, Kösem Sultan’ın, Hatice Turhan Sultan’ın, Safiye Sultan’ın ya da Nurbanu Sultan’ın kahveleri kim bilir hangi sohbetlerin, hangi kararların, hangi dertleşmelerin eşliğinde içildi. Kahve bile burada basit bir içecek değil, saray hayatının incelikli bir parçasıdır.

Bütün bu bölümleri gördükçe Harem’e dair ezberlerin neden sarsıldığını daha iyi anlıyoruz. Çünkü yıllarca bize anlatılan Harem başka, taşın, odanın, avlunun, hamamın, mutfağın ve çamaşırhanenin gösterdiği Harem başkadır.

Bu yüzden Topkapı Sarayı Harem Dairesi’nde açılan yeni bölümler yalnızca turistik bir yenilik değildir. Aynı zamanda tarihî hafızamız açısından da önemli bir adımdır. İnsan kendi tarihine başkalarının gözünden bakmaya başladığında önce mekânları yanlış anlar, sonra insanları, en sonunda da kendi medeniyetini.

Harem’in kapıları açıldı. Belki de asıl açılması gereken kapı, zihnimizdeki yanlış kabullerdi.

Bu yazıda daha çok Harem’in yeni açılan bölümlerinin bize ne söylediğine, mekânın nasıl bir tarihî algıyı değiştirdiğine bakmaya çalıştık. Fakat Harem’i gerçekten anlamak için bir adım daha atmak gerekiyor. Çünkü bu mekân yalnızca odalardan, avlulardan, hamamlardan ve mutfaklardan ibaret değildir. Asıl mesele, bu mekânın içinde yetişen insanların hangi terbiyeden geçtiğini, cariyelerin, kalfaların ve ustaların nasıl bir düzen içinde var olduğunu anlamaktır.

Bir sonraki yazıda Harem’in en çok yanlış anlaşılan tarafına, yani cariyelik sistemine ve buradaki terbiye düzenine bakacağız.