HAREM BİR ESARET YERİ DEĞİL, TERBİYE MEKTEBİYDİ

Bir önceki yazıda Topkapı Sarayı Harem Dairesi’nde yeni açılan bölümlerin bize ne söylediğini, Harem’e dair yıllardır oluşan yanlış algıları nasıl sarstığını ele almıştık. Odalar, avlular, mutfak, çamaşırhane, hamam ve haseki daireleri bize Harem’in kapalı ve karanlık bir hayal dünyası değil, kendi içinde işleyen bir saray düzeni olduğunu göstermişti.

Şimdi ise bu düzenin insan tarafına bakmak gerekiyor. Çünkü Harem’i yalnızca mimarisiyle anlamak yetmez. Asıl soru şudur: Bu mekânın içinde kimler yaşıyordu, nasıl yetiştiriliyordu ve hangi terbiye düzeninden geçiyordu?

Harem denildiğinde çoğu insanın zihninde hâlâ yanlış bir manzara canlanıyor. Sanki orası kadınların hapsedildiği, dış dünyadan tamamen koparıldığı, hiçbir düzenin olmadığı kapalı ve karanlık bir yerdi. Bu algının oluşmasında Batılı oryantalist ressamların, yabancı seyyahların ve daha sonra popüler kültürün ürettiği abartılı hikâyelerin büyük payı var.

Oysa Topkapı Sarayı Harem Dairesi’nde yeni açılan bölümler bize çok daha farklı bir hakikati gösteriyor. Harem, bir esaret yeri değil; mahremiyetin, terbiyenin, hizmetin, temizliğin ve saray adabının iç içe geçtiği bir mektepti.

Burada önce şu gerçeği kabul etmek gerekir: Harem, sadece padişah eşlerinin yaşadığı bir yer değildir. Harem’de Valide Sultan vardır. Padişah eşleri, yani hasekiler vardır. Kalfalar ve ustalar vardır. Cariyeler vardır. Her birinin yeri, statüsü, vazifesi ve günlük hayat içindeki konumu farklıdır. Bu da bize Harem’in gelişigüzel değil, belirli bir hiyerarşi içinde işlediğini gösterir.

Valide Sultan, Harem’in en üst makamıdır. Onun dairesi ayrı bir dünyadır. Kalfalar ve ustalar ise bu büyük yapıyı çekip çeviren, düzeni sağlayan yönetici kadınlardır. Hasekiler padişah eşleri olarak özel dairelerde yaşar. Cariyeler ise çoğu zaman yanlış anlaşıldığı gibi sadece hizmet eden kişiler değildir; aynı zamanda yetiştirilen, eğitilen, saray adabını öğrenen genç kızlardır.

İşte meselenin en önemli tarafı burasıdır.

Cariyeler denildiğinde akla hemen Batılı ressamların çizdiği o sahte, abartılı ve çoğu zaman ahlaksız tasvirler geliyor. Hâlbuki Harem’deki cariye sistemi, kendi döneminin şartları içinde bir eğitim ve hizmet düzeni olarak görülmelidir. Bu kızlar buraya alınır, eğitilir, hizmet görür, terbiye alır, kabiliyetlerine göre farklı yollara yönlendirilirdi.

Erkek tarafında Enderun ne ise, kadınlar tarafında Harem de belli ölçüde benzer bir terbiye düzenine sahipti. Enderun’daki gençler nasıl hizmet ederek, disiplin içinde yetişerek devlet görevlerine hazırlanıyorsa; Harem’deki cariyeler de saray adabı, temizlik, mahremiyet, hizmet ve görgü içinde yetişirdi.

Burada hizmet kavramını doğru anlamak gerekir. Bugünün insanı hizmet etmeyi çoğu zaman küçültücü bir şey gibi görüyor. Oysa bizim geleneğimizde hizmet, insanı olgunlaştıran bir terbiyedir. Büyüklerin yanında bulunmak, mutfakta görev almak, çamaşırhanede çalışmak, hamamda hizmet etmek, misafire ikramda bulunmak; bunlar insanı ezmek için değil, yetiştirmek için vardı.

Tasavvuf terbiyesinde de hizmetin yeri büyüktür. İnsan bazen abdest suyu hazırlar, bazen temizlik yapar, bazen çarşıda hizmet eder. Çünkü insanın nefsi ancak emekle, vazifeyle, sabırla ve disiplinle terbiye olur. Harem’deki genç cariyelerin mutfakta, çamaşırhanede, hamamda görev almaları da bu anlayışın saray içindeki karşılığı olarak görülebilir.

Bugün evlerimizde çocuklara hiçbir vazife vermeden onları büyütmeye çalışıyoruz. Mutfağa sokmuyoruz, misafire hizmet ettirmiyoruz, çamaşırın ucundan tutturtmuyoruz, büyüklerine karşı sorumluluk öğretmiyoruz. Sonra da emek vermeyi bilmeyen, her şeyi hazır bekleyen, itaat ve saygı duygusu zayıflamış nesillerden şikâyet ediyoruz. Oysa insan hizmet ederek insan olur. Vazife alarak olgunlaşır. Emek vererek karakter kazanır.

Harem’deki terbiye düzenini bu açıdan okumak gerekir. Cariyeler elbette aynı seviyede değildi. Bir kısmı daha alt hizmetlerde bulunur, bir kısmı zamanla kalfa veya usta olur, bir kısmı padişah eşlerinin yanında daha yakın hizmete yükselir, bir kısmı saray dışına çıkarılıp evlendirilirdi. Bazıları ise kabiliyet ve kader çizgisi içinde daha üst makamlara kadar ulaşabilirdi.

Burada belirleyici olan yalnızca soy, renk ya da ırk değildi. Aksine, kabiliyet, liyakat, uyum, terbiye ve hizmet bilinci önemliydi. Bu bakımdan Harem, aristokrat kan iddiasına dayanan Batı saraylarından farklı bir anlayışa sahipti. Osmanlı sarayında insan, belli bir düzen içinde yetiştirilir; kabiliyetine ve terbiyesine göre bir yere gelirdi.

Yeni açılan cariyeler koğuşu bu hayatı anlamak açısından çok şey söylüyor. Koğuş düzenine baktığınızda ortak bir yaşam alanı görürsünüz. Ocak vardır. Yüklükler vardır. Yer minderleri vardır. Geceleri serilen döşekler, gündüz kaldırılır; aynı mekân oturma alanına dönüşür. Sofra kurulduğunda yemek odası olur. Bu çok amaçlı kullanım, bizim geleneksel ev hayatımızın da bir yansımasıdır.

Yani Harem’i anlamak için modern konfor ölçüleriyle ya da Avrupa saraylarının oda anlayışıyla bakmak yetmez. Kendi dedelerimizin, ninelerimizin ev hayatını hatırlamak gerekir. Eskiden evlerimizde de aynı oda gece yatak odası, gündüz oturma odası, yemek vaktinde sofra odası olurdu. Harem’de de bu hayatın saray ölçeğinde düzenlenmiş hâli vardır.

Hamam bölümü ise Harem’deki temizlik ve kadın kültürünü gösterir. Burada sadece beden temizliği yoktur; saç bakımı, yardımlaşma, hizmet ve zarafet de vardır. Tarihte kadınların uzun saçlı olması, saçların hamamda çözülüp yıkanması, örülmesi, bakımının yapılması başlı başına bir kültürdür. Hasekilerin yanında bulunan cariyeler hem hizmet eder hem de bu hayatın inceliklerini öğrenirdi.

Abdest bölümleri ise Harem’in ibadet boyutunu hatırlatır. Hürrem Sultan’ın, Nurbanu Sultan’ın, Safiye Sultan’ın, Kösem Sultan’ın bu taşların başında abdest aldığını düşünmek bile insana başka bir kapı açar. Çünkü Harem’i sadece entrika ve zevk hikâyeleriyle anlatanlar, bu insanların namaz kılan, abdest alan, kendi inanç dünyası içinde yaşayan insanlar olduğunu çoğu zaman görmezden gelir.

Çamaşırhane de aynı şekilde mahremiyetin ve temizliğin bir parçasıdır. Kadının kıyafeti mahremdir. Saçı mahremdir. Özel eşyası mahremdir. Bu nedenle Harem’in kendi içinde çamaşırhanesi olması son derece tabiidir. Kadınlar dünyasına ait kıyafetler, peşkirler, örtüler, döşekler yine bu dünyanın içinde yıkanır, kaynatılır, kurutulur ve kullanıma hazırlanırdı.

Burada temizlik sadece fizikî bir ihtiyaç değil, aynı zamanda bir medeniyet ölçüsüdür. Osmanlı toplumunda suyla temizlik, abdest, hamam, çamaşır ve ev düzeni gündelik hayatın vazgeçilmez parçalarıdır. Harem’de bu anlayış daha düzenli ve daha hassas biçimde uygulanmıştır.

Haseki odaları ise Harem’deki statü ve mahremiyet düzenini gösterir. Her hasekinin odası aynı genişlikte değildir. Bu da kıdeme dayalı bir düzenin bulunduğunu gösterir. Odaların girişinde gelen gideni kontrol eden bölümler, içeride çeşme, ocak, tuvalet, yüklük ve Hasbahçe’ye bakan pencereler vardır. Bunlar bize padişah eşlerinin kendi içinde korunan, düzenlenen ve mahremiyeti gözetilen bir yaşam alanına sahip olduğunu gösterir.

Bütün bu tabloya bakınca Harem’i esaretle açıklamak kolaycı ve haksız bir yorum olur. Elbette Harem kendi döneminin şartları içinde, bugünün dünyasından farklı bir kurumdur. Fakat onu anlamak yerine karalamak, tarihî hakikati çarpıtmaktan başka bir işe yaramaz.

Harem’de bir kadınlar dünyası vardı. Bu dünyanın içinde mahremiyet vardı, hizmet vardı, temizlik vardı, ibadet vardı, eğitim vardı, zarafet vardı, hiyerarşi vardı. Cariyeler burada yalnızca hizmet etmiyor; aynı zamanda yetişiyor, pişiyor, saray adabını öğreniyor, kabiliyetlerine göre hayatta bir yer ediniyordu.

Bu nedenle Harem’i yalnızca kapalı kapılar ardındaki bir gizem gibi görmek yerine, Osmanlı medeniyetinin kadın, aile, terbiye ve mahremiyet anlayışını yansıtan bir kurum olarak değerlendirmek gerekir.

Topkapı Sarayı’nda yeni açılan bölümler bize bunu daha açık gösterdi. Harem’in taşları, odaları, ocakları, hamamı, çamaşırhanesi ve koğuşları konuşuyor. Yeter ki biz onları oryantalistlerin gözlüğüyle değil, kendi tarihimizin diliyle okuyabilelim.

Çünkü Harem bir esaret yeri değil; kendi şartları içinde bir terbiye mektebiydi.