BAĞIMLILIK DÖNGÜSÜ

Bağımlılık, kültürümüzde genelde “irade zayıflığı” veya “ahlaki zaaf” olarak tanımlansa da günümüzde nörobiyoloji bu sürecin aslında fiziksel temelli olduğunu açıkça gösteriyor. Bunu basitçe şöyle özetleyebiliriz:

Çok yüksek haz: Kişi, normalde elde edemediği kadar yoğun haz nörotransmitteri (dopamin vb.) salgılatan bir davranış veya maddeyle tanışır. Bu, beyin için ‘olağanüstü’ bir coşku demektir.

Kısa süreli keyif: Kişi bu davranıştan ya da maddeden anlık büyük zevk alır. Ancak homeostatik denge sarsılmıştır.

Beynin savunması: Beyin, “Bu kadar yoğun dopamin zararlı” diyerek sinapstaki reseptörleri kapatmaya veya azaltmaya başlar.

Artan doz ihtiyacı: Aynı miktarda alınan uyarıcı, artık önceki kadar keyif vermez olur. Kişi dozu veya süreyi yükseltir, tekrar keyif arar. Beyin de daha çok reseptör kapatarak dengelemeye çabalar.

Kısır döngü: Artık, günlük hayattaki basit zevkler (sevdiğin biriyle sohbet, güzel bir çay içmek vb.) dopamin salgılatmaya yetmez. Sürekli olarak “o madde” veya “o davranış” istenir. Ama ondan da eski derecede haz alınmaz. Böylece kişi, “bağımlı” diyebileceğimiz bir döngüye kilitlenir.

Eskiden bu noktaya gelmiş insanlar için sadece “Hadi iradeni güçlendir!” demekle yetiniliyordu. Oysaki güncel sinirbilim, bunun bir tür “ödül eksikliği sendromu” olarak tanımlanabileceğini söylüyor. Beynin kendi kendine üretmesi gereken dopamin-serotonin dengesini bozan bir iç yıkım yaşanıyor ve dış uyarıcılar olmadan kişinin normal hayata adapte olması çok zor hâle geliyor. Buna ek olarak, alkol ve uyuşturucu gibi çok güçlü haz kaynaklarında bu döngü çok daha hızlı ve yıkıcı bir şekilde oluşabiliyor.

Dopaminin homeostatik dengesi bozulduğunda ödül eksikliği sendromu1 ve birçok bağımlılığa2 kapı araladığı bilimsel olarak ispatlanmıştır. Dopamin dengesinin bozulması, bir kere harekete geçince sadece “kötü” diye bakmadığımız alanlarda bile kendini gösterebiliyor. Örneğin, fazla yeme ve obezite ya da sürekli müzik dinleme alışkanlığı gibi ‘masum’ görünen alışkanlıkların hepsinde, aynı biyolojik mekanizma var. Eğer beyin kendi dopamin sistemini sağlıklı çalıştıramazsa, kişi “gerçek hayat” ile bağını zayıflatıp, tüm enerjisini o bağımlılık kaynağına aktarıyor. Neticede ruh derin bir esarete sürüklenirken, nefs “o maddenin veya o davranışın” kölesi oluyor.

Alkol, uyuşturucu ve pornografi gibi aşırı olanlar ile oyun, müzik ve yemek gibi daha masum görünen dopamin kaynakları için de durum hep aynıdır. Bağımlı olan nefs, kendisine vaat edilen haz nörotransmitterleri için gerçek hayattan koparak bir hayal dünyası oluşturur. Ve normalde tâbî olduğu kalbi karartıp ruhu esir alır. Ruhun esaretine, nefsin de sefaletine sebep olan bazı dopamin kaynaklarını teker teker ele alacağız.

2 Febo, M., Blum, K., Badgaiyan, R. D., Baron, D., Thanos, P. K., Colon-Pe rez, L. M., ... & Gold, M. S. (2017). Dopamine homeostasis: brain functional connectivity in reward deficiency syndrome. Frontiers in Bioscience-Land mark, 22(4), 669-691.

2 Koob, G. F., & Moal, M. L. (1997). Drug abuse: hedonic homeostatic dy sregulation. Science, 278(5335), 52-58.