ZERNEK KÖYÜ’NDE TARİHİN İZLERİ: KALE, CAMİ VE HATIRLATTIKLARI

Zernek köyündeki bu caminin tarihte 1915 yılında yıkıldığını, kubbesinin ve üst örtü sisteminin tamamen ortadan kalktığını ibretle buradan temaşa etmekteyim. Türkiye’mizin her bir köşesinde yanından geçip de farkında olmadığımız o kadar çok tarihi eser var ki. Bu durum, geçmişin izlerinin çoğu zaman gözümüzün önünde olmasına rağmen yeterince dikkat edilmediğini açıkça gösteriyor.

Ben Manisalıyım. Van’da 100. Yıl Üniversitesi’nde tarih okudum ve tarihi okurken o gün öğrenci arkadaşlarımla Başkale’ye gittim, Hakkari’ye gittim, Bitlis’e gittim, Siirt’e gittim. 1990’lı yıllardı. O dönemin sıkıntılı ortamlarında görebileceğim yerleri gördüm. Şimdi 49 yaşındayım, 2026 yılındayız ve bu köyü ilk kez görüyorum. Bu köy Van’la Gürpınar Başkale arasında, hem de ana caddenin 2 kilometre içinde yer alan Zernek köyüdür. Eski adıyla Hamur Kesen Köyü. Ve burası tarihin tam da merkezinde bulunan bir yerdir.

Burada muhteşem bir kale vardır: Zernek Kalesi. Bu kale burada varsa buranın basit bir köy olmadığını anlamak zor değildir. Burası Osmanlı döneminde son derece önemli bir yerdi, bir yönetim merkeziydi. Osmanlı Devleti bir coğrafyayı yönettiğinde orayı o coğrafyanın insanlarıyla yönetirdi. Yozgat’ı Çapanoğullarıyla yönetti, Bitlis’i Şerefhanlarla yönetti, Hakkari ile Van arasını da Hakkari beyleriyle yönetti.

Van’dan çıktığınız zaman yaklaşık 40 dakika içerisinde Gürpınar’a giriyorsunuz ve Gürpınar’dan Başkale’ye doğru döndüğünüzde sizi Hamur Kesen Kalesi, diğer adıyla Zernek Kalesi karşılıyor. Bu kale Zernek beyleri tarafından yaptırılmıştır. Ancak kalenin inşa kitabesi olmadığı için kökenlerinin Urartulara kadar gidip gitmediği net olarak bilinmemektedir. Bildiğimiz tek şey, kalenin Zernek beyleri tarafından yaptırıldığı ve özellikle İbrahim Bey’in oğlu Beşerat Bey tarafından son şeklinin verildiğidir.

Kale içerisinde bir harem birimi, bir mutfak yani matbah birimi, kale burçları, surlar ve hatta bir hamam yapısı olduğunu görüyorum. Yapı moloz taş ve kerpiç kullanılarak yapılmış, bu nedenle zamanla ciddi şekilde yıpranmıştır. Eğer müdahale edilmezse 10-15 yıl içerisinde tamamen yok olma tehlikesiyle karşı karşıyadır.

Kalenin yanında mezarlar bulunuyor. Kalenin olduğu yer eski Zernek yerleşim alanıdır. Kale zamanla kullanılamaz hale gelince köy aşağıya doğru taşınmış ve kalenin eteğinde eski mezarlık kalmıştır. Kale muhtarı mezarlıkta 800 yıl öncesine tarihlenen mezar taşlarının bulunduğunu ifade etmektedir. Köyün yaşlıları ise köy içinde 72 tane yatır ve evliya bulunduğunu söylemektedir. Köy sakinlerine göre hastalar, hatta akli dengesi yerinde olmayan kişiler kaleye getirilir, belirli yerlere konulurlar ve kısa süre içinde şifa buldukları iddia edilir.

Bu bilgiler ışığında buranın bir şifa, kültür ve yönetim merkezi olduğu anlaşılıyor. Aynı zamanda bir sanat merkezi olduğu da açıktır. Zernek Kalesi’ne bakarken gözümüz hemen caminin kapısına yönelir. Kapı kitabesinde “fi sene 1122” yazmaktadır. Bu da caminin 1700’lü yılların başında yapıldığını göstermektedir.

Zernek Kalesi’nin eteklerinde bulunan Hamur Kesen Camii, Seyyid Muhammed adında bir zat tarafından yaptırılmıştır ve yaklaşık 300 yıllıktır. Osmanlı mimari üslubuyla yapılmış tek kubbeli bir camidir. Bu yapı, Van’daki Hüsrev Paşa Camii ve Kayaçelebi Camii ile benzer özellikler taşır.

Caminin kapısında saç örgüsü formunda bir kemer, kandil formunda bir kaide ve çeşitli süslemeler bulunur. Ayrıca Edirne Selimiye Camii’ndeki kalemişi desenlere benzeyen motifler de dikkat çekmektedir. Taşların üzerinde güneş kursu motifleri yer almaktadır. Bu motifler Orta Asya Türklerinden Hititlere kadar uzanan kadim bir geleneğin izlerini taşır.

Aynı motiflerin İzmir Urla’da bulunan 1554 tarihli bir camide de görüldüğü ifade ediliyor. Bu durum, kültürel sürekliliğin ve sanat anlayışının farklı coğrafyalarda benzer şekilde devam ettiğinin göstergesidir. Ayrıca caminin duvarlarında grafitiler bulunmakta ve geçmişte yaşanan olaylara dair izler taşıdığı düşünülmektedir.

Caminin yapısına uzaktan bakıldığında taş örgüsünde farklılıklar göze çarpar. Alt kısım farklı taşlarla, üst kısım ise Ahlat taşıyla yeniden inşa edilmiştir. Bunun sebebi 1915 yılıdır. Bu dönemde yaşanan olaylar sonucu cami büyük zarar görmüş, kubbesi çökmüş ve yapı ciddi şekilde tahrip edilmiştir.

Daha sonra bölge halkı tarafından Ahlat taşları kullanılarak cami yeniden onarılmış ve ibadete açılmıştır. Bu süreçte cami sadece fiziksel değil, aynı zamanda tarihsel ve duygusal bir anlam da kazanmıştır.

1915 yılında yaşanan bazı olayların dış güçlerin kışkırtmalarıyla ortaya çıkmıştı. Bazı gruplar silahlandırılarak bölgede çatışma çıkarmıştı. Bu süreçte köylerin basıldı, camiler yakıldı ve insanlar hayatını kaybetti. Zernek köyündeki cami de bu olaylardan etkilenmiş, yıkılmış ve daha sonra yeniden yapılmıştır.

Sonuç olarak Zernek köyü, hem tarihi hem de kültürel açıdan son derece önemli bir merkezdir. Zernek Kalesi ve Hamur Kesen Camii, bu bölgenin geçmişine ışık tutan önemli yapılardır. Ancak bu yapıların zamanla yok olma tehlikesiyle karşı karşıya olduğu da açıkça görülmektedir.

Bu yazım, sadece bir yapının hikâyesini değil, aynı zamanda bir coğrafyanın, bir kültürün ve bir tarihin izlerini taşır. Geçmişte yaşanan olayların doğru anlaşılması, kültürel mirasın korunması ve toplumlar arası birlik ve beraberliğin sürdürülmesi büyük önem taşır.

Van Başkale arasında Gürpınar’a bağlı Zernek köyünden yazdığım bu yazı, geçmişin izlerini bugüne taşıyan bir hatırlatma niteliğindedir. Birlik ve beraberlik içinde yaşama, insanların birbirine düşmeden, tarihi doğru anlayarak geleceğe yönelmesi gerektiği temennisiyle...