MURADİYE CAMİİNDE ŞAŞIRTAN KEŞİF: ORTADAKİ HAVUZUN SIRRI

Kıymetli tarih severler, sanat tarihi camiası birkaç gündür çok heyecan verici bir konuyla çalkalanıyor. O da nedir? Bursa’da Sultan Murat’ın yaptırmış olduğu Bursa Muradiye Külliyesi’nin cami restorasyonunda restorasyon ekibi bir sürprizle karşılaştı. Caminin iç avlusunun yani caminin içinin tam ortasında bir havuz bulundu. Bu havuz herkeste müthiş bir şaşkınlık ve sevinç meydana getirdi. Caminin ortasında havuz olur muydu? Olursa neden yapılırdı? Camilerin içine havuz yapmanın arka planında yatan gerçekler neydi? Osmanlı’nın farklı yüzyıllarında ortası havuzlu camiler var mıydı? Varsa onlar niye yapmıştı? Peki Osmanlı öncesinde Selçuklu’da, Karahanlı’da, Gaznelide farklı medeniyetlerde böyle bir şeyler var mıydı? Farklı dinlerin ibadethanelerinde işte kiliselerinde, havralarında havuzlar bulunur muydu? Onların bizim havuzlu camilerimizle bir bağlantısı, alakası var mıydı? Bir caminin içinde havuz neden olur, olmalı mı olmamalı mı? Bu soruların cevabını yazımda vereceğim ama dilerseniz öncelikle Bursa’da bu caminin içinde havuzun bulunduğu ibadethaneyle başlayalım.

Bursa Sultan Murat’ın eserleriyle süslü. Hakikaten çok güzel bir yerdir. Sultan Murat aslında Edirne’yi imar eden Osmanlı padişahı olarak geçer. Edirne’yi I. Murat fethetmiştir ama II. Murat üç şerefeli külliyesiyle, Darü’l Hadis külliyesiyle ve Muradiye külliyesiyle hakikaten Edirne’yi Edirne yapan, Osmanlı havasını Edirne’nin iliklerine kadar hissettiren bir zat olmuştur. Fakat Murat tabii ki Osmanlı’nın o günkü başkenti Bursa’yı unutmamış ve bir Muradiye külliyesi de Bursa’da inşa ettirmiştir. Bursa Muradiye Külliyesi aslında birçok yönüyle Osmanlı’nın Bursa külliyeleri içerisinde en özellerinden biridir.

Muradiye Külliyesi’nin haziresi Osmanlı ailesinin en ilginç hazirelerinden bir tanesi haline gelmiştir. Murat’ın kendisinden önce ölen ve tahta geçmesini hayal ettiği oğlu Yakup Çelebi ilk oraya defnedilen kişidir. Sonra Fatih Sultan Mehmet’in annesi Hüma Hatun vefat etmiş oraya defnedilmiştir. Murat vefat etmiş vasiyeti üzere oraya defnedilmiştir. Kanuni’nin öldürülen oğlu Mustafa da, Cem Sultan’ın Avrupa’dan gelen cenazesi de oraya defnedilmiştir. Fatih Sultan Mehmet’in doğumunu gerçekleştiren ebenin de kabri, II. Bayezid’in hanımlarının da kabri bulunmaktadır. Hatta Fatih Sultan Mehmet’in Karamanoğlu gelini olarak gelen hanımı da bizzat Bursa Muradiye Külliyesi’nde metfundur.

Muradiye Külliyesi ters T planlı eserlerden biridir. Bir cami içinde havuz niye var sorusunu anlamak için Osmanlı’nın Bursa camilerine yakından bakmak gerekir. Erken dönem Osmanlı camileri dört duvar ve bir kubbe olarak inşa edilirken devletin büyümesi ve cemaatin artmasıyla camiyi büyütme arzusu ortaya çıkmıştır. Ancak kubbe büyütülemediği için farklı planlar geliştirilmiştir. Bu noktada ters T planı ortaya çıkmıştır. Bu plan sayesinde cami sadece ibadet edilen bir yer değil, aynı zamanda çok amaçlı bir mekân haline gelmiştir.

Bu plan şemasında caminin ana ibadet alanının dışında kalan bölümler farklı işlevler üstlenmiştir. Gezici mutasavvıfların ağırlanması, öğrencilerin ders alması, kadınların halka dersleri yapması, mevlitlerin okunması, nikâhların kıyılması ve hatta ilerleyen dönemlerde davalara bakılması gibi pek çok faaliyet cami içinde gerçekleşmiştir. Bu çok amaçlı kullanım camiyi yaşayan bir merkez haline getirmiştir.

Bursa Yeşil Camii bu planın en gelişmiş örneklerinden biridir. Caminin ortasında şadırvanlı bir havuz bulunmaktadır. Bu havuzun en önemli işlevlerinden biri akustik bir ses perdesi oluşturmasıdır. Ortada bulunan havuzdan çıkan su sesi, cami içinde yapılan farklı faaliyetlerin seslerinin birbirine karışmasını engellemektedir. Böylece aynı anda ibadet edenler, ders çalışanlar ve toplantı yapanlar birbirinden rahatsız olmadan faaliyetlerini sürdürebilmektedir.

Bu sistem Muradiye Külliyesi’nde de mevcuttur. Her ne kadar uzun yıllar caminin ortasında havuz görülmemiş olsa da yapılan restorasyon sırasında havuzun varlığı ortaya çıkmıştır. Bu durum Osmanlı’nın mimari anlayışının tutarlılığını bir kez daha göstermiştir. Aynı plan, aynı çok amaçlı kullanım ve aynı havuz sistemi burada da uygulanmıştır.

Ancak camilerde havuz bulunmasının tek nedeni akustik değildir. Bursa Ulu Camii bunun farklı bir örneğini sunar. Bu camideki havuzun varlığı çoğu zaman yanlış hikâyelerle açıklanır. Oysa gerçekte bu havuzun varlığı tamamen mimari ve teknik bir ihtiyaçtan kaynaklanmaktadır.

Erken dönem camilerde yığma duvar tekniği kullanıldığı için büyük pencereler açmak mümkün değildi. Bu nedenle camilerin içi karanlık kalıyordu. Bu sorunu çözmek için caminin ortasında bir açıklık bırakılmıştır. Ancak bu açıklık yağmurun içeri girmesine neden olacağı için altına bir havuz yapılmıştır. Böylece hem ışık sağlanmış hem de yağmur suyu kontrol altına alınmıştır. Bursa Ulu Camii’nde bulunan şadırvan bu amaçla yapılmıştır.

Edirne Selimiye Camii’nde bulunan havuz ise bambaşka bir anlam taşır. Bu camide havuz müezzin mahfilinin altında yer almaktadır ve caminin plan şemasının küçük bir yansımasıdır. Sekiz destekli plan üzerine kurulu olan caminin bu yapısı, havuzda sembolik olarak tekrar edilmiştir. Bu durum Osmanlı mimarisinde estetik ve anlam bütünlüğünün ne kadar önemli olduğunu göstermektedir.

Selçuklu döneminde de benzer uygulamalar görülmektedir. Büyük camilerin ortasında avlular ve havuzlar bulunur. Bu hem aydınlatma hem de işlevsel kullanım açısından önemlidir. Medreselerde bulunan havuzlar ise farklı bir amaç taşır. Bu havuzlar özellikle kozmografya derslerinde kullanılmıştır. Öğrenciler gökyüzünü havuzun yüzeyine yansıyan görüntü üzerinden incelemişlerdir.

Ayrıca hastanelerde bulunan havuzlar da dikkat çekicidir. Su sesi ve görselliği hastalara şifa vermesi amacıyla kullanılmıştır. Bu durum suyun sadece fiziksel değil, ruhsal bir unsur olarak da değerlendirildiğini göstermektedir.

Tüm bu örnekler göstermektedir ki camilerin ortasında bulunan havuzlar tesadüfi değildir. Her biri belirli bir ihtiyaca ve anlam dünyasına karşılık gelmektedir. Kimi zaman akustik düzenleme, kimi zaman aydınlatma, kimi zaman sembolik anlatım ve kimi zaman da estetik ve ruhsal bir unsur olarak karşımıza çıkar.

Türklerin suya verdiği önem tarih boyunca mimariye yansımıştır. Camilerde, medreselerde, saraylarda ve bahçelerde su her zaman önemli bir yer tutmuştur. Su sesi, temizlik, estetik ve huzur unsuru olarak yaşamın her alanında yer almıştır.

Bu nedenle camilerin ortasında bulunan havuzlar sadece bir mimari unsur değil, aynı zamanda bir medeniyetin anlayışını yansıtan önemli yapılardır. Bu incelikli yaklaşım geçmişten günümüze uzanan bir kültürün izlerini taşır.