OSMANLI'NIN TEK KADIN PAŞASI: EMİNE VALİDE PAŞA VE KAÇIRILMIŞ MİRASI

Kavalalı Mehmet Ali Paşa Osmanlı’ya karşı ayaklandığında mesele yalnızca bir eyalet meselesi olmaktan çıkmış, devletin merkezini doğrudan etkileyen büyük bir siyasi krize dönüşmüştü. İbrahim Paşa ile beraber Osmanlı’nın Suriye topraklarını, ardından Adana’yı ve hatta Kütahya’ya kadar Anadolu’nun önemli bir kısmını işgal etmeleri, dönemin padişahı II. Mahmud için son derece zor bir tablo ortaya çıkarmıştı. Sultan Mahmud çok aciz bir durumda kalmış, devlet merkezinin otoritesi ciddi biçimde sarsılmıştı. Ancak Abdülmecid döneminde hidivlerle ilişkiler yeniden düzeldi. Hidivlik, özerk bir idare biçimini ifade ediyordu ve bu yeni dönemde Mısır ile Osmanlı arasında daha kontrollü bir ilişki kurulmaya başlandı.

Kavalalı’dan sonra, onun öldüğü yıl olan 1848’de yerine oğlu İbrahim Paşa geçti; fakat aynı yıl İbrahim Paşa da hayatını kaybetti. Ardından hanedanın devamı başka isimlerle sürdü. Tosun Paşa adı çok bilinse de, bilinenin aksine kendisi çok daha önce, 1813 yılında veba hastalığına yakalanarak ölmüştü. Bu nedenle yerine Tosun Paşa’nın oğlu I. Abbas Hilmi Paşa geçti. Daha sonra sırasıyla Said Paşa ve Tevfik Paşa görev aldı. Tevfik Paşa’nın dillere destan güzellikte bir eşi vardı: Emine Valide Paşa. Boğaz kıyısında yükselen görkemli yapı, işte onun yalısıydı.

II. Abdülhamid döneminde Osmanlı’nın uzak eyaletlerini elde tutmak temel bir siyaset hâline gelmişti. Özellikle Kuzey Afrika ve Arabistan gibi merkezden uzak bölgelerde İngiliz etkisi giderek artıyor, bu eyaletlerin valileri Osmanlı’dan koparılmak isteniyordu. Abdülhamid Han bu noktada kendi siyasetini uyguluyordu: “İnsan ihsanın kölesidir.” Hediyeyle, ilgiyle ve yakınlıkla bağlılık oluşturmak amaçlanıyordu.

Bugün Bebek kıyısında görülen bu yapı başlangıçta başka ellere aitti. Önce Mehmed Emin Rauf Paşa’nın yalısıydı. Daha sonra Ali Paşa tarafından satın alındı ve onun döneminde yalı yenilenerek çok güzel bir hâle getirildi. Ali Paşa öldükten sonra mirasçıları bu yapıyı koruyamadılar. Çünkü yalı sahibi olmak kolay, onu sürdürebilmek ise zordu. Deniz, rutubet, rüzgâr ve tuz nedeniyle yalılar kısa sürede yıpranıyor, sürekli bakım gerektiriyordu. Her yıl neredeyse yapının değerinin yarısı kadar masraf yapmak gerekiyordu. Bu yüzden mirasçılar yalıyı elde tutamadılar ve satmaya karar verdiler.

Bu noktada yalıyı satın alan kişi Sultan Abdülhamid oldu. Ancak yapıyı kendisi için değil, Hidiv ailesinin en önemli isimlerinden biri olan Emine Valide Paşa’ya hediye etti. Çünkü Tevfik Paşa ölmüş, oğlu Abbas Hilmi Paşa henüz çok genç yaşta hidiv ilan edilmişti. Abdülhamid Han’ın amacı açıktı: Abbas Hilmi Paşa’yı İstanbul’da tutmak, göz önünde bulundurmak ve İngiliz etkisinden uzaklaştırmak. Kışları Kahire’de, yazları ise İstanbul’da bu yalıda kalmaları planlandı.

Abbas Hilmi Paşa annesiyle birlikte buraya yerleşti. Emine Valide Paşa yalnızca güzelliğiyle değil, Osmanlı toplumundaki etkisiyle de dikkat çekiyordu. Osmanlı’da “Paşa” unvanı taşıyan tek kadındı. Normalde erkeklere ait olan bu unvan, onu elde tutmak ve onurlandırmak için verilmişti. Yaşlılık döneminde bile çok zarif giyinir, İstanbul modasını belirlerdi. Sokağa çıktığında herkes ona bakar, adı geçtiğinde akan sular dururdu.

En büyük arzusu oğlunu uygun bir gelinle evlendirmekti. Gözüne Sultan Abdülhamid’in kızı Naime Sultan’ı kestirdi. Ancak Abdülhamid Han kızını Abbas Hilmi Paşa’ya vermek istemedi. Bunun çeşitli sebepleri vardı; özellikle Abbas Hilmi Paşa’nın özel hayatındaki hareketliliği buna engel oldu. Sonunda Abbas Hilmi Paşa başka biriyle evlendi, ancak bu evlilik de huzurlu gitmedi. Daha sonra yabancı bir kadına gönül verdiğinde Emine Valide Paşa buna şiddetle karşı çıktı. Yabancı bir gelinin bu eve girmesini istemediğini açıkça söyledi. Oğlu ise sevdiği kadınla evlenmekte kararlıydı.

Tam bu sırada Emine Valide Paşa, kendisine hediye edilen eski yalıyı yıktırarak bugünkü yapıyı sıfırdan inşa ettirdi. Dört köşesinde kuleler bulunan, kulelerin tepelerinde kaz heykelleri yer alan bu yapı gerçekten dikkat çekici bir eser hâline geldi. Mimari ayrıntılarıyla Boğaz kıyısında farklı bir siluet oluşturdu.

Abbas Hilmi Paşa’nın annesiyle yaşadığı gerilime büyüyünce Abdülhamid Han yeni bir çözüm geliştirdi. Hidiv Kasrı hediye edildi. Böylece Abbas Hilmi Paşa’ya, annesiyle sorun yaşadığı durumda başka bir yerde yaşama imkânı sağlandı. Amaç yine aynıydı: Onu İstanbul’da tutmak. Abbas Hilmi Paşa bir süre sonra eşiyle de geçinemedi, ayrıldı ve tekrar annesinin yanına döndü.

Yıllar geçti, Osmanlı Devleti sona erdi ve Türkiye kuruldu. Emine Valide Paşa köken olarak Anadolu’ya bağlıydı; aile önce Konya’dan Kavala’ya, oradan da Mısır’a gitmişti. Bu yüzden İstanbul’a bağlılığı hiç kopmadı. 1931 yılına kadar burada yaşamayı sürdürdü; fakat artık ana binada değil, arka koruluktaki av köşkünde kalıyordu.

Cumhuriyet döneminde önemli bir karar aldı: Sahil sarayını Türkiye Cumhuriyeti’ne hediye etmek istedi. Yetkililere mektup yazdı. Kendisi av köşkünde yaşamaya devam edecek, öldüğünde ana bina Türkiye’ye kalacaktı. Ancak gelen cevap her şeyi değiştirdi. Cumhuriyet döneminde paşa, bey gibi unvanlar kaldırıldığı için mektupta ona “Emine Valide Paşa” diye hitap edilmedi. Bunun yerine semtin adıyla “Bebekli Emine” denildi.

Bu hitap büyük bir hakaret olarak algılandı. Kadın çok öfkelendi ve kararından vazgeçti. Türkiye’ye vermekten vazgeçtiğini açıkladı. Böylece büyük bir fırsat kaçtı. Bugün bu yapı Mısır devletinin İstanbul’daki resmî yapılarından biri olarak varlığını sürdürmektedir.

Binanın tepesinde II. Mahmud’un güneşi bulunur. Güneş motifinin içinde Allah (celle celalühü)'ın isimlerinden “Ya Hafız” yazılıdır. Osmanlı yalılarında sıkça görülen bu ifade, koruyucu anlam taşır; Allah (celle celalühü) korusun niyetiyle işlenmiştir.

1931 yılında Emine Valide Paşa öldüğünde cenazesi bir jest olarak Türkiye’den Mısır’a gönderildi. Kabri Kahire’de Tosun Paşa’nın yanında yer aldı. Böylece Boğaz kıyısındaki bu yapı yalnızca bir mimari eser değil, Osmanlı ile Mısır arasındaki siyasi bağların, aile ilişkilerinin ve kırgınlıkların sessiz tanığı olarak kaldı.

Abbas Hilmi Paşa ise 1914 yılına kadar Osmanlı’ya sadık kaldı. İngilizler onun Osmanlı’dan koparılamayacağını görünce başka yollar denediler ve sonunda hidivlik makamını değiştirerek Mısır’ı Osmanlı’dan ayırdılar. Böylece bir dönemin siyasi dengeleri tamamen değişti.

Bugün Bebek kıyısında yükselen bu yapı, yalnızca bir köşk değil; bir hanedanın, bir annenin, bir siyasetin ve kaçırılmış bir mirasın hafızası olarak yaşamaya devam etmektedir.