MUAMMA ÇÖZÜLDÜ, İKİ MEZARLI PAŞA

Van Gölü Havzası tarihten bu yana bereketiyle, muhteşem güzellikleriyle insan hayatına hep mekân teşkil etmiş; Urartulardan Türkiye Cumhuriyeti’ne kadar bu gölün etrafında insan toplulukları yerleşmiş, yaşamış, eserler bırakmış ve büyük medeniyetlere imza atmıştır. Bu havza içerisinde insan medeniyet zincirini en yakından takip edebileceğimiz yerlerden biri hiç şüphesiz Adilcevaz’dır. Geçmişi Urartulara kadar dayanan Adilcevaz Kalesi, altında Selçuklulara tarihlenen Ulu Cami ve 16. yüzyıl Osmanlısında bir Mimar Sinan eseri olan Zal Paşa Külliyesi ile aynı coğrafyada farklı dönemlerin izlerini birlikte taşımaktadır. Van Gölü’nün hemen kıyısında yer alan bu şehir, yalnızca tabiat güzelliğiyle değil, taşıdığı tarihî sorularla da dikkat çekmektedir.

16. yüzyılda Kanuni Sultan Süleyman, II. Selim ve III. Murat dönemlerinde Adilcevaz’ın da içinde bulunduğu Van Gölü havzasının Osmanlı Devleti içindeki yeri son derece önemlidir. Safevi sınırında bulunması, Safevilerle verilen mücadele, buraya gönderilen Osmanlı paşaları ve bu paşaların bölgede bıraktıkları izler, havzanın tarihini belirleyen temel unsurlardır. Bu paşalar arasında halkın gönlünde yer etmiş, bölgede savaşmış, eser bırakmış ve adı hâlâ hatırlanan isimlerden biri Zal Mahmut Paşa’dır. Ancak burada cevap bekleyen temel soru şudur: Zal Paşa kimdir? Adilcevaz’daki külliye gerçekten Zal Mahmut Paşa’ya mı aittir, yoksa başka bir şahsiyetle mi ilgilidir?

Adilcevaz’ın Orta Mahallesi, bugün bağlar ve bahçeler arasında sakin bir yer görünümündedir; fakat burası şehrin en eski iki mahallesinden biridir. Kale Boynu ve Orta Mahalle, kadim geçmişi kadar tarihî sanatlara ve hatıralara da ev sahipliği vazifesindedir. Burada sıradan bir duvarın içinde görülen geometrik bezemeli taş, Büyük Selçuklu sanatının izlerini taşır. Bu taş muhtemelen kale duvarlarından ya da merkezdeki Ulu Cami civarındaki bir Selçuklu eserinden gelmiştir. Depremler ve Safevi saldırıları sonucu yıkılan yapılardan kalan taşların daha sonra duvarlarda değerlendirilmiş olması kuvvetle muhtemeldir.

Arkasında ise halk belleğinde “şehitlik” olarak yaşayan küçük bir mezarlık bulunur. Adilcevazlı yaşlılara sorulduğunda buranın bir şehitlik olduğu söylenir; fakat hangi savaşın şehitleri olduğu bilinmez. Burada tarihî mezar taşları vardır ve bunlardan biri halk arasında Kanuni Sultan Süleyman’ın veziri Zal Mahmut Paşa’ya ait kabul edilir. Mezarlıkta yer alan taşlar Ahlat mezar taşı üslubunu taşır; mukarnaslı alınlıklar, mihrap biçimli düzenlemeler, zencerek motifleri ve geometrik süslemeler bu bölgenin taş işçiliğinin devamlılığını gösterir.

Bu mezar taşlarının üslubu çoğu zaman Büyük Selçuklu ile ilişkilendirilse de aynı form Osmanlı döneminde de devam etmiştir. Ahlat’taki mezarlıklarda görülen pek çok taş 15. ve 16. yüzyıla aittir. Dolayısıyla yalnızca biçime bakarak bunları Selçuklu dönemine tarihlendirmek doğru değildir. Adilcevaz’daki mezarlıkta yer alan taşlar da bu devamlılığın örneğidir. Özellikle mihraplı mezar taşları, Müslüman Türklerin Anadolu’ya girişinden itibaren kullanılan formlardandır ve Osmanlı erken döneminde de görülmüştür.

Mezar taşlarından birinde “Zalpaşa Şehitliği, Kanuni Sultan Süleyman veziri” ifadesi yer alır. Bu ifade iki önemli unsuru ortaya koyar: Birincisi buranın halk tarafından bir şehitlik olarak kabul edilmesi, ikincisi ise Zal Paşa adının doğrudan Osmanlı vezirlerinden biriyle ilişkilendirilmesidir. Kanuni döneminde bilinen Zal Paşa, Zal Mahmut Paşa’dır. Zal Mahmut Paşa’nın Adilcevaz’da bir eser bırakmış olması, mezarlık ile külliye arasındaki ilişkiyi güçlendirir.

Van Gölü havzası, Osmanlı-Safevi mücadelesinin en yoğun yaşandığı bölgelerden biridir. Osmanlı kaynaklarında sıkça geçen Osmanlı-İran savaşlarının önemli safhaları bu coğrafyada yaşanmıştır. Safeviler Van Gölü çevresine hâkim olmuş, Yavuz Sultan Selim’in Çaldıran zaferinden sonra bile bölge tam anlamıyla istikrara kavuşmamıştır. Tahmasp döneminde Safeviler sık sık bölgeye saldırmış, Adilcevaz defalarca yıkıma uğramıştır. Kaleler alınmış, şehirler tahrip edilmiş, tarihî eserler zarar görmüştür.

Osmanlı orduları defalarca İstanbul’dan gelmiş, Van havzasında savaşmış, ardından geri dönmüştür. Ancak II. Selim ve III. Murat dönemlerinde uygulanan yeni siyasetle bölgeye paşalar uzun süreli olarak gönderilmiş, böylece Safevilerin vur-kaç siyaseti kırılmıştır. Lala Mustafa Paşa, Özdemiroğlu Osman Paşa ve Zal Mahmut Paşa gibi isimler burada yalnızca askerî başarı göstermemiş, aynı zamanda kalıcı eserler bırakmıştır.

Adilcevaz halkının Zal Mahmut Paşa’ya duyduğu sevgi de bu çerçevededir. Halkın onu yalnızca bir devlet adamı değil, huzur getiren bir isim olarak hatırladığı görülür. Safevilere karşı verilen mücadelede elde edilen başarıların ardından şehitler mezarlığa defnedilmiş, Zal Mahmut Paşa için de burada sembolik bir makam mezar oluşturulmuştur. Osmanlı geleneğinde makam kabirler yaygın bir uygulamadır; gerçek kabir başka yerde olsa da halkın sevdiği kişiler için farklı şehirlerde hatıra mezarları yapılmıştır.

Zal Mahmut Paşa’nın gerçek kabri İstanbul’da, Eyüp Sultan’da kendi külliyesi içerisindedir. Şah Sultan ile birlikte aynı külliyede medfundur. Buna rağmen Adilcevaz’da onun adına bir makam mezarın bulunması, halk hafızasının güçlü bir tezahürüdür.

Bu hafızanın somut karşılığı olan en önemli eser ise Van Gölü kıyısındaki Zal Mahmut Paşa Camii’dir. 1572 yılında temeli atılan cami, göle sıfır konumuyla dikkat çeker. Dokuz kubbeli plan şemasıyla klasik Osmanlı mimarisi içinde farklı bir yerde durur. Kare planlı yapı dört serbest ayak üzerine oturur ve dokuz kubbe ile örtülüdür. Bu düzenleme, çok kubbeli Osmanlı cami geleneğinin geç dönem bir örneğidir.

Mimar Sinan’ın tek kubbe tutkusu bilinse de çok kubbeli planlardan tamamen vazgeçmediği bilinir. Edirne Eski Cami, Bursa Ulu Cami ve İstanbul’daki bazı yapılar bu anlayışın farklı örnekleridir. Zal Mahmut Paşa Camii de bu devamlılık içinde değerlendirilmelidir. Aynı yıllarda İstanbul’da Piyale Paşa Camii’nin de çok kubbeli olarak inşa edilmiş olması bunu destekler niteliktedir.

Caminin taş işçiliğinde bölgesel üslup açıkça hissedilir. Ahlat taşı kullanılmış, mihrap dışarı taşkın biçimde düzenlenmiş, süslemelerde Selçuklu ve beylikler dönemi etkileri korunmuştur. Mihrap nişleri, geometrik düzenlemeler, rumi bezemeler ve mukarnaslar bölgenin taş ustalarının sanat anlayışını yansıtır. Mimar Sinan’ın planı çizdiği, yerel ustaların ise bu planı kendi geleneksel taş işçiliğiyle uyguladığı anlaşılır.

Kitabesinin eksik olması ise cami etrafındaki tartışmaları arttırmıştır. Bir dönem yapıya Tuğrul Bey adı verilmek istenmiş, hatta Selçuklu eseri gibi yorumlanmıştır. Ancak yapı açık biçimde klasik Osmanlı mimarisidir ve 1572 tarihi bunu net biçimde gösterir.

Caminin yapılış tarihi aynı zamanda Osmanlı’nın Van havzasına kesin hâkimiyet kurduğu döneme rastlar. II. Selim’in son yılları ve III. Murat dönemi, Safevilerin bölgeden büyük ölçüde uzaklaştırıldığı dönemdir. Zal Mahmut Paşa’nın burada cami yaptırması da bu siyasetin bir parçasıdır: kalıcı olmak, huzur sağlamak ve Osmanlı varlığını mimariyle görünür kılmak.

Adilcevaz halkının Zal Mahmut Paşa’yı sahiplenmesi bu nedenle tesadüf değildir. Safevilerle mücadelede elde edilen huzur, halk hafızasında onun adıyla özdeşleşmiştir. Mezarlıktaki sembolik kabir, şehitlikle kurulan bağ ve cami bu hafızanın üç temel unsurudur.

Bugün Adilcevaz’da Van Gölü kıyısında yükselen dokuz kubbeli bu cami, yalnızca bir mimari eser değildir; aynı zamanda Osmanlı-Safevi mücadelesinin, halk belleğinin ve tarihî sürekliliğin somut ifadesidir. Şehitlikte yatanların hatırası ile caminin kubbeleri aynı tarihî hikâyenin parçalarıdır. Bu yüzden Adilcevaz, yalnızca bir ilçe değil; Urartulardan Osmanlı’ya uzanan medeniyet zincirinin yaşayan halkalarından biridir.