GELECEĞİ GÖRMEK

İnsan, gelecekte ne olacağını beyninde tasarlayabilen yegâne canlıdır.1 Kış hazırlığını yaz aylarından yapan hayvanlar, aksini iddia ediyor gibi görünse de aslında onlar geleceğe yatırım yapmıyorlar. O anda iç güdülerinin emrettiklerini yapıyorlar. Mesela karıncalar, kış için stok yapıyor gibi görünse de sadece içgüdülerinin emri ile o anda ne bulurlarsa yuvalarına götürüyorlar. Arıların bal yapması, ileride yiyeceğimiz olsun diye düşünerek değil de o an aldıkları hazla alakalıdır. Köpeklerin kemik saklamasından sincapların palamutları gömmesine kadar bütün canlılarda kaide aynıdır. Sadece o anda içlerinden nasıl geliyorsa öyle davranıyorlar. Yaptıkları fiillerin tamamını, sevk-i tabiî (içgüdü) ile yapıyorlar. Gelecekte başına gelecekleri düşünüp tedbir almaya çalışmakla bir alakası yok. Geleceği öngörüp onu beyninde yaşamak bildiğimiz kadarıyla insanoğluna mahsus.

Beynimizde geleceği görme işinden sorumlu olan kısım “Prefrontal Korteks” yani ön lobdur. Aklımızla da çok ilgili olan beynin bu ön kısmı, insanoğlunu beyni olan diğer canlılardan ayıracak kadar büyük ve gelişmiştir. Geleceğe dair plan yapmak da beynin bu kısmıyla alakalı kumar oynamak da. Gelecekten ümitli olmak da prefrontal korteksi çalıştırıyor endişe etmek de. Cimriliğin temel sebebi de bu sigorta poliçesi yaptırmanın da. Geleceğe dair nefsimizden gelen bütün emirler, beynimizin bu ön lobuyla alakalı.

Beynin bu bölgesi sayesinde insanoğlu, diğer hiçbir canlının başaramadığı şeyleri başardığı gibi diğerlerinin hiç çekmediği acıları da çekiyor. Bütün canlılar sadece anlık hazlarla veya streslerle yaşarken bizler gelecekteki lezzetlere odaklanıp şu anda dopamin salgılatabildiğimiz gibi stresleri düşünüp oturduğumuz yerden kortizol de salgılatabiliyoruz. Beynimizin geleceği öngörme kabiliyeti, nefsimizi cimrilik, kumar, ölümden çok korkmak ve dünyevi kurumlara (sigorta, banka, devlet vs.) aşırı bağlanmak gibi hatalara da sürüklüyor.

Nefsini anlamak için gerekli olan temel biyoloji bilgisi bu kadardı. Her ne kadar beyninde daha birçok iş yapılıyorsa da nefsini doğrudan ilgilendirenler bunlar. İhtiyacın olan şeyleri keyifle temin edebilesin (dopamin), cemiyet içinde bir yerin olsun (serotonin) ve birbirimize güvenle bağlanabilelim (oksitosin) diye var olan kimyasalların, sırf haz almak için aşırı salgılanmasına uğraşmak nefsinin zaaflarıdır. Geleceğini öngörebilmen (prefrontal korteks) ve başka insanlardan bir şeyler öğrenebilmen için var olan (ayna nöronlar) beyin bölümlerini, haz kimyasallarını taşkınca salgılatmak için vasıta olarak kullanmak da nefsin tuzağıdır.

Nefsin zaaflarına aldanmamak ve tuzaklarına kanmamak için bahsi geçen kimyasalların hayatının nerelerinde olduğunu takip etmen lazım. Beyninde dönen bu tiyatroda bakalım başrolü kime vereceksin.

1 Gilbert, D. T., & Wilson, T. D. (2007). Prospection: Experiencing the futu re. Science, 317(5843), 1351-1354.