Ateşkes teklifinde hangi maddeler var

ABD Başkanı Donald Trump’ın Hürmüz Boğazı’ndaki “Özgürlük Projesi”ni durdurmasının ardından yürütülen müzakerelerde İran'a sunulan anlaşmanın ayrıntıları ortaya çıktı. Washington yönetiminin talepleri arasında İran’ın nükleer tesislerinin tamamen sökülmesi, tüm zenginleştirilmiş uranyum stoklarının teslim edilmesi ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın (UAEA) talep ettiği her noktada anlık denetim yapabilmesi bulunuyor.

Washington, İran’ın nükleer altyapısının tamamen sökülmesini, uranyum stoklarının teslim edilmesini ve kapsamlı denetim mekanizmalarının kabul edilmesini istiyor. İran'ın teklife yanıt vermek için çarşamba gününden itibaren 48 saati olduğunu duyuran ABD Başkanı Donald Trump, anlaşma sağlanamaması halinde askeri seçeneğin devreye girebileceğini belirtti. Görüşmelerde Fordo, Natanz ve İsfahan tesisleri ile Hürmüz Boğazı’ndaki geçiş güvenliği başlıkları öne çıktı.

Trump, nükleer görüşmelerde ilerleme sağlandığını belirterek salı gecesi Hürmüz Boğazı’ndaki “Özgürlük Projesi”ni durdurdu. İran tarafının ise kabul edilmesi halinde 30 günlük ayrıntılı müzakere sürecine geçilmesini sağlayabilecek ABD çerçevesini değerlendirmeye aldığı bildirildi.

Washington yönetimi, İran’ın nükleer silah edinme hedefi taşımadığına dair güvence vermesini talep etti. ABD ayrıca Fordo, Natanz ve İsfahan tesislerinin sökülmesini, yer altındaki nükleer çalışmaların yasaklanmasını, talep üzerine denetim yapılmasını ve ihlal durumunda cezai yaptırımlar uygulanmasını istedi.

Trump, çarşamba günü yaptığı açıklamada, “Anlaşmazlarsa, bombalama başlar” ifadelerini kullandı. ABD Başkanı ayrıca, “ama onlarla daha önce de böyle hissetmiştim, bu yüzden ne olacağını göreceğiz” sözleriyle sürece ilişkin temkinli mesaj verdi.

NÜKLEER TESİSLERİN SÖKÜMÜ

ABD, İran’ın yalnızca uranyum zenginleştirme faaliyetlerini durdurmasını değil, mevcut altyapının tamamen ortadan kaldırılmasını da hedefliyor. Fordo, Natanz ve İsfahan’daki tesislerin sökülmesinin anlaşmanın temel şartları arasında yer aldığı belirtilirken, Kazma Dağı altındaki tesisin de kapsam dışında bırakılmaması gerektiği ifade edildi.

Demokrasiyi Savunma Vakfı’ndan nükleer uzmanı Andrea Stricker, tüm santrifüjlerin, plütonyum yeniden işleme tesislerinin ve üretim kapasitesinin denetimli biçimde ortadan kaldırılması gerektiğini kaydetti.

ZENGİNLEŞTİRİLMİŞ URANYUM

ABD tarafı, İran’ın yalnızca yüzde 60 oranında zenginleştirilmiş 440 kilogram uranyum stokuna odaklanmasını yeterli görmüyor. Yüzde 20 seviyesindeki uranyumun da silah üretimine giden süreçte kritik aşama oluşturduğu değerlendirilirken, düşük seviyede zenginleştirilmiş binlerce kilogram uranyumun İran’da bırakılmasının nükleer programın yeniden başlaması için temel oluşturabileceği belirtiliyor.

Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı Direktörü (UAEA) Rafael Grossi, “Yüzde altmış açık bir öncelik, ancak yüzde yirmi bir önceki adım ve o da önemli. Seçilen seçeneğe bağlı olarak, sevkiyat veya seyreltme, yüzde 5'lik önemli bir miktar muhtemelen özel bir değerlendirme gerektirecektir.” açıklamasını yaptı.

DENETİMLER

Washington, UAEA’nın yalnızca İran’ın “nükleer tesis” olarak tanımladığı alanlara değil, gerekli görülen tüm bölgelere erişim sağlamasını talep etti. ABD tarafı, askeri tesislerin denetim dışında bırakılmasının anlaşmanın uygulanabilirliğini zayıflatacağını savundu. İran’da sürekli görev yapacak tam zamanlı bir denetim ekibinin kurulmasının en etkili yöntemlerden biri olacağı öngörülüyor.

Wall Street Journal’ın (WSJ) haberine göre, İran’ın geçmişte yürüttüğü nükleer faaliyetlere ilişkin tam bilgi vermesi anlaşmanın temel unsurları arasında bulunuyor. Sürecin ardından UAEA’nın doğrulama mekanizmasını devreye sokmasının planlandığı belirtildi. Haberde, İran’ın bu standart uygulamadan muaf tutulmasının geçmişte olduğu gibi denetim süreçlerini zayıflatabileceği görüşüne yer verildi.

HÜRMÜZ BOĞAZI

Anlaşma taslağında İran’ın Hürmüz Boğazı’nı, ABD ablukasının gevşetilmesine paralel şekilde aşamalı olarak yeniden açması öngörülüyor. ABD, tanker trafiğindeki düşüşün ardından geçiş güvenliğinin açık şekilde garanti altına alınmasını istedi. Nihai anlaşmada tüm mayınların kaldırılması, zorunlu güzergâh uygulamalarının sona ermesi ve serbest geçişin yeniden sağlanması hedefleniyor.

YAPTIRIMLAR

Beyaz Saray, yaptırımların yalnızca anlaşmanın imzalanmasına değil, İran’ın şartlara uyup uymadığına bağlı olarak kaldırılacağını ifade etti. ABD, kısa ve belirli bir takvim çerçevesinde silahların sökülmesinin nükleer yaptırımların kaldırılmasını sağlayabileceğini değerlendiriyor. "Terörizm" ve insan haklarının ihlaline dayandırılan yaptırımlarının ise İran’ın politikalarında değişiklik olmadığı sürece devam edebileceği ifade edildi.

'İRAN TRUMP'IN STRATEJİSİNDEN FAYDALANDI'

Haberde İran’ın, Trump'ın yürüttüğü gecikme ve belirsizlik stratejisinden faydalandığı değerlendirmesi yapıldı. İran devlet medyasının çarşamba günü ABD teklifini eleştirdiği aktarılırken, üst düzey bir ABD yetkilisinin rejimin Washington’un kırmızı çizgilerine direnmeye devam edebileceğini söylediği kaydedildi.

ABD tarafı, İran’ın yerli zenginleştirme faaliyetlerine ihtiyaç duymadığını savunuyor. WSJ, Trump yönetiminin Barack Obama dönemindeki yaklaşımın aksine İran'da yönetimin zamanla değişeceği varsayımına güvenmemesi gerektiğini öne sürdü.

Ayrıca gelecekte görev yapacak bir ABD başkanının yeniden sert yaptırımlar uygulayacağının garanti olmadığı belirtildi. Haberde, Trump’ın İran’a yönelik baskı politikasını sürdürmesinin anlaşmanın uygulanabilirliği açısından kritik olduğu değerlendirmesine yer verildi.