PARA ÇOĞALIRKEN AHLÂK AZALIR MI? - Her Kazanç Kâr Değildir

Her Kazanç Kâr Değildir

Bir insanın cebindeki paranın nereden geldiğini sormak ne zamandan beri ayıp oldu?

Belki de bugün üzerinde düşünmemiz gereken konu budur.

Çünkü artık insanların ne kadar kazandığını merak ediyoruz; nasıl kazandığını değil. Servetin büyüklüğüne bakıyoruz; kaynağına değil. Başarıyı banka hesabındaki rakamlarla, evlerle, otomobillerle, şirketlerle ölçüyor; fakat bütün bunların arkasında nasıl bir hikâye bulunduğunu pek sormuyoruz.

Son zamanlarda kamuoyuna yansıyan birtakım fon ve piyasa tartışmalarını izlerken benim zihnimi asıl meşgul eden de bu oldu. Kim suçlu, kim suçsuz; kim ne yaptı, kim ne kadar kazandı? Bunlar hukukun cevaplandıracağı sorular. Devam eden soruşturmalar hakkında hüküm vermek bize düşmez.

Fakat hadiselerin önümüze koyduğu daha büyük bir soru var: Biz ne zaman “helâl kazanmak” yerine yalnızca “kazanmayı” konuşmaya başladık?

Çünkü bir toplum için tehlikeli olan yalnızca insanların haksız para kazanması değildir. Daha tehlikelisi, paranın nasıl kazanıldığının önemsizleşmesidir.

Yanlış anlaşılmasın. Para kötü değildir. Zenginlik de ayıp değildir. Ticaret yapmak, yatırım yapmak, servet sahibi olmak; insanın kendisine ve ailesine daha iyi bir hayat kurmak istemesi son derece tabiidir.

İslâm da fakirliği kutsamaz. Fakat kazancın önüne çok önemli bir kelime koyar: Helâl.

Çünkü bizim medeniyetimizde para hiçbir zaman yalnızca ekonomik bir değer olmadı. Kazancın aynı zamanda ahlâkı vardı. Esnafın itibarı kasasının büyüklüğüyle değil, sözüyle de ölçülürdü. Bir tüccar çok kazanabilirdi; fakat insanları aldatarak kazandığı para ona itibar kazandırmazdı.

Belki bugün kaybetmeye başladığımız şey de budur.

Zenginliğe karşı değiliz. Fakat zenginleşmenin yolunu sormaktan vazgeçersek, bir müddet sonra serveti başarıyla, başarıyı da haklılıkla karıştırmaya başlarız.

Parası varsa başarılıdır. Çok parası varsa çok başarılıdır.

Nasıl kazandığı mı? Orasını pek kurcalamayalım...

İşte ahlâkın sinsice ve sessizce aşındığı yer burasıdır.

***

Toplumların ahlâkını yalnız kanunlar belirlemez. Neyi alkışladıkları da belirler.

Bir zamanlar “köşeyi dönmek” sözü biraz mahcubiyet taşıyordu. Bugün ise bazen bunun nasıl gerçekleştiğinden çok, gerçekleşmiş olması hayranlık uyandırıyor.

Adam kısa zamanda servet sahibi olmuş.

Nasıl?

“Vallahi adam işini biliyor.”

İşte beni asıl korkutan cümle budur. Çünkü haksızlığın toplumdaki ilk zaferi para kazandırması değildir.

Takdir kazandırmasıdır.

Haksız kazanç maharet, başkasının zaafından faydalanmak uyanıklık, insanları kandırmak ticari zekâ, kamu imkânlarından kendine menfaat sağlamak beceriklilik gibi görülmeye başlanırsa ortada yalnızca ekonomik bir problem olmaz.

Vicdanın ölçüsü değişmeye başladığında; İnsan önce yanlış yapar. Sonra yanlışına mazeret bulur.

“Herkes yapıyor.”

“Devir böyle.”

“Ben yapmazsam başkası yapacak.”

“Bu fırsat bir daha gelmez.”

“Zaten sistem böyle.”

Bu cümlelerin her biri insanın vicdanıyla yaptığı küçük pazarlıklardır. Fakat pazarlığın sonunda insan yalnız parasını artırmaz. Kendisinden çok şey eksiltir.

***

Bir toplumda haram yiyen insanların bulunması şaşırtıcı değildir. İnsan varsa zaaf da olacaktır. Bunun için hukuk vardır, denetim vardır, ceza vardır.

Fakat daha tehlikeli bir eşik var: Haramın ayıp olmaktan çıkması.

Çünkü yanlış yapan insan hâlâ utanıyorsa vicdan bütünüyle ölmemiştir. Yaptığını gizliyorsa en azından toplumun ahlâkî ölçüsünü bilmektedir. Ama bir gün yanlış yapan değil, yapmayan kendisini saf hissetmeye başlarsa...

“Sen de fırsatını bulsaydın yapardın.” denmeye başlanırsa...

Helâl kazanan insana “enayi”, haksız kazanana “uyanık” gözüyle bakılıyorsa...

İşte o zaman problem birkaç kişinin ahlâksızlığından çıkmış, toplumun pusulası şaşmaya başlamıştır.

Kur'an-ı Kerim'in ölçüsü ise son derece açıktır: “Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin...” (Bakara, 2/188)

Ne kadar sade... Ve ne kadar ağır bir ölçü.

Çünkü insanın önüne yalnız “Suç mu?” sorusunu koymuyor.

Başka bir soru daha koyuyor: “Helâl mi?”

Bu ikisi her zaman aynı şey değildir. Bir işin kanundaki boşluktan yararlanılarak yapılabilmesi, onu ahlâken meşru hâle getirmez. Her fırsat hak değildir. Her kazanç da kâr değildir.

Bazı kazançların muhasebe defterinde karşılığı artıdır. Vicdan defterinde ise eksidir.

***

İşin bir de benim mesleğimi ilgilendiren tarafı var.

İnsan beyni ödülü sever. Bir hedefe ulaştığımızda, para kazandığımızda veya beklediğimiz bir şeye sahip olduğumuzda ödül sistemimiz devreye girer. Fakat insan sahip olduğuna da hızla alışır.

Bir zamanlar hayalini kurduğumuz gelir bir süre sonra normal gelirimiz olur. Yıllarca istediğimiz otomobil birkaç ay sonra sıradanlaşır. Daha büyük eve taşınırız; bir müddet sonra daha büyüğünü görürüz.

İnsanın arzularının kendiliğinden bir yerde duracağını zannetmek büyük bir yanılgıdır.

Çünkü beynin “yeter” kelimesinden daha sık kullandığı başka bir kelime var: Daha.

Daha çok para. Daha fazla ev. Daha pahalı otomobil. Daha fazla güç. Daha fazla itibar.

İşte ahlâkın önemi tam burada ortaya çıkıyor.

Ahlâk, insanın hiçbir imkânı olmadığı için kötülük yapmaması değildir. İmkânı olduğu hâlde durabilmesidir.

Kimse görmediğinde de... Yakalanmayacağını bildiğinde de...

Önündeki para hayatını değiştirecek kadar büyük olduğunda da...

“Hayır, bu benim hakkım değil.” diyebilmektir.

Karakter de zaten budur.

Paranız Var; Peki Fiyatınız Var mı?

Para insana yalnız satın alma gücü vermez. Güç hissi de verir. Para arttıkça kapılar açılır, çevreniz kalabalıklaşır, sözünüz daha fazla dinlenmeye başlar.

İmtihan da burada ağırlaşır.

Çünkü fakirlik insanı yoklukla sınar. Servet ise sınırlarıyla sınar.

Ne kadar kazanabilirsiniz? Belki çok.

Peki ne kadarına “hayır” diyebilirsiniz? Bence insanın ahlâkını işte bu soru gösterir. Çünkü hayatta satın alınabilecek şeylerin yanında, satılmaması gereken şeyler de vardır.

İtibar satılmaz. Dostluk satılmaz.

Hak satılmaz. Vicdan satılmaz.

Peki o halde;  “Benim param var; peki benim bir fiyatım var mı?”

Çünkü insanın sahip olduğu para ile paranın sahip olduğu insan aynı kişi değildir.

Mesele paraya sahip olmak değildir. Paranın size sahip olmamasıdır.

“Yakalanır mıyım?”dan “Helâl mi?”ye

Elbette bütün meseleyi kişisel ahlâka yüklemek de doğru değildir. Bir toplumun herkes için eşit oranda; güçlü hukuka, şeffaf kurumlara, etkili denetime ve adalete ihtiyacı vardır. İnsan zaafları bulunduğu için devlet kural koyar ve denetler. Fakat hiçbir kanun insanın vicdanının yerine geçemez.

Hukuk bize çoğu zaman sınırın nerede olduğunu söyler. Vicdan ise sınırı kimse görmediğinde de söyler.

Bu sebeple bir toplumda insanların ilk sorusu: “Yakalanır mıyım?” olmaya başlamışsa orada kanunları artırmak tek başına yetmez.

Asıl soruyu yeniden hatırlamak gerekir: “Bu doğru mu?”

“Bunda kul hakkı var mı?”

“Bu para helâl mi?”

Çocuklarımıza başarıyı öğretirken de bir kelimeyi eksik bırakmayalım.

“Çalış.”, “Başarılı ol.”, “İyi bir meslek edin.”, “Çok kazan.” Hepsi güzel. Ama sonuna bir cümle daha koymalıyız: “Temiz kazan.”

Çünkü çocuğumuza yalnız para kazanmayı öğretir fakat hangi paraya elini uzatmaması gerektiğini öğretmezsek, ona başarıyı değil yalnızca hırsı öğretmiş oluruz.

Bir Millet Ne Zaman Fakirleşir?

Uzun yıllardır üzerinde çalıştığım “Kırılan Zaman” adlı çalışmamda medeniyetlerin yükseliş ve çözülüşleri üzerinde düşünürken aynı hakikat karşıma tekrar tekrar çıkıyor: Toplumlar yalnızca kasaları boşaldığında fakirleşmezler. Bazen kasalar dolarken de fakirleşirler.

Eğer güven azalıyorsa... Helâl ile haram arasındaki çizgi silikleşiyorsa... Utanılacak şeylerle övünülmeye başlanıyorsa... İnsanların değeri karakterleriyle değil servetleriyle ölçülüyorsa... O toplumun ekonomik olarak büyümesinin hiçbir anlamı yoktur.

Çünkü bir ülkenin görünmeyen sermayesi yalnız fabrikaları, bankaları, şirketleri ve döviz rezervleri değildir. Güvendir.

Birbirine güvenmeyen insanların ülkesinde herkes birbirinden teminat ister. Herkes diğerinden şüphe eder. Her sözleşmenin arkasına yeni bir sözleşme, her denetimin arkasına yeni bir denetim gerekir.

Bu sebeple bir toplumun asıl yoksulluğu parasının azalması değildir. Paranın nereden geldiğini sormayı bırakmasıdır.

Para yeniden kazanılabilir. Şirket yeniden kurulabilir. Piyasa yeniden yükselebilir. Fakat kaybedilmiş güveni, aşınmış vicdanı ve normalleşmiş ahlâksızlığı yeniden inşa etmek zordur.

O hâlde bugün birbirimize yalnız: “Ne kadar kazandın?” diye sormayalım. Bir soru daha soralım: “Nasıl kazandın?”

Ya da daha ağır bir soru; “Kazandığım paranın karşısında başımı eğmeden durabiliyor muyum?”

Çünkü bazı insanlar para kazanırken zenginleşir. Bazıları ise para kazanırken fakirleşir. Cebi dolar. Ama kendisinden eksilir.

İşte hiçbir banka hesabının gösteremediği zarar budur.

Ve...

İnsan değişmeden tarih değişmez.