KADİM SOFİZMDEN MODERN ALGI OPERASYONLARINA

İnsanlık tarihi, hakikat ile hakikatin suretine bürünerek kitleleri yönlendirmeye çalışan sahte algıların mücadelesinin de tarihidir. Tarihin her döneminde kendi batıl veya menfaat eksenli düşüncelerini toplumlara kabul ettirmek isteyen odaklar, algı mühendisliği yoluyla hakkı batıl, batılı ise hak gibi göstermeye çalışmışlardır. Bu yöntemi sistematik hâle getiren ilk zümrelerden biri, Antik Yunan'da hitabet ve siyaset öğreten sofistlerdir. Hakikati değil iknayı merkeze alan bu anlayış, Sokrates'in fikrî mücadelesiyle karşılaşmış; Aristoteles ise mantık ilmini geliştirerek safsatanın ayırt edilmesini sağlayan temel ilkeleri ortaya koymuştur.

Sofist zihniyet zamanla farklı biçimlere bürünmüş; tarih, sanat, edebiyat ve felsefe çoğu zaman propaganda aracı olarak kullanılmıştır. Daha vahimi ise din ve hukuk gibi kutsal ve toplumsal meşruiyet sağlayan kurumlar da bu manipülasyonların hizmetine sokulmuştur. Tevhid inancı tam da bu nedenle, insanı sahte otoritelerden kurtarıp hakikate yöneltmek üzere gönderilmiştir. Peygamberler, yaşadıkları çağların algı düzenlerine karşı mücadele etmiş; vahiy, hak ile batıl arasındaki ölçüyü muhafaza etmiştir. Ancak hakikate karşı delil üretemeyen çevreler, tarih boyunca dinlerin aslını tahrif ederek onları kendi siyasal ve ideolojik hedeflerine hizmet eden yapılara dönüştürmeye çalışmışlardır.

Bugün de benzer girişimler farklı kavramlarla devam etmektedir. "Tecdit", "ıslah", "ihya" ve "terakki" gibi kavramlar zaman zaman meşru anlamlarının dışına taşınarak modernist din yorumlarına meşruiyet kazandırmak amacıyla kullanılmaktadır. Özellikle ilmî altyapısı yeterince oluşmamış gençler, sosyal medya ve dijital iletişim araçları üzerinden yoğun bir fikir bombardımanına maruz kalmaktadır. Buna karşı geleneksel ilmî mirası savunan Sünnî ulema ise çoğu zaman "çağın gerisinde kalmak" veya "yeniliğe kapalı olmak" gibi ithamlarla itibarsızlaştırılmaya çalışılmaktadır.

Tanzimat döneminde gazete ve dergilerle başlayan fikrî dönüşüm; radyo, televizyon ve nihayet internetin sağladığı küresel iletişim imkânlarıyla çok daha etkili bir boyuta ulaşmıştır. Bilginin hızla yayılması önemli fırsatlar sunarken, doğrulanmamış bilgilerin aynı hızla dolaşıma girmesi büyük bir zihinsel karmaşaya da zemin hazırlamıştır. Bu nedenle Müslümanların bilgiye yaklaşımında yeniden usul merkezli bir bakış açısına ihtiyaç vardır.

Kur'ân-ı Kerîm'de Hucurât Suresi'nin altıncı ayetinde, "Ey iman edenler! Eğer bir fasık size bir haber getirirse onun doğruluğunu araştırın." buyurularak haberin tahkik edilmesi emredilmektedir. Buna rağmen İslam tarihinde zaman zaman doğrulanmamış haberler üzerinden büyük fitneler yaşanmış, bunun bedeli ağır can ve mal kayıplarıyla ödenmiştir. Günümüzde sosyal medya algoritmaları bu tehlikeyi daha da büyütmüş; doğruluk yerine görünürlüğün öne çıktığı yeni bir bilgi düzeni oluşmuştur.

Algı operasyonlarının en önemli özelliği, gerçekte sınırlı olan gücü olduğundan büyük göstermektir. Tarihte Haşhaşîler, günümüzde ise farklı küresel güç odakları psikolojik üstünlük sağlayabilmek için bu yöntemi kullanmış; gerçek etkilerinin çok üzerinde bir güç algısı oluşturmayı başarmışlardır. Aynı şekilde modern medya düzeni de belirli kişi, kurum ve düşünceleri sürekli görünür kılarak onları toplum nezdinde vazgeçilmez aktörler hâline getirebilmektedir. Böylece ilmî derinliği sınırlı eserler ve kişiler yapay biçimde yüceltilirken, eleştirel düşünme yetisini kaybeden geniş kitleler kolaylıkla yönlendirilebilmektedir.

Bu tablo karşısında Müslüman zihnini koruyacak en güçlü dayanak, İslam düşüncesinin metodolojik omurgasını oluşturan Usûl-i Fıkıh'tır. Çünkü usul ilmi, bilginin kaynağını, güvenilirliğini, delaletini ve hükme nasıl dönüştürüleceğini belirleyen sağlam ölçüler ortaya koyar. Haberin senedi, ravisi, bağlamı ve delil değeri bu disiplin sayesinde titizlikle değerlendirilir. Böyle bir metodoloji yalnızca dinî ilimler için değil, çağımızın yoğun bilgi akışı içerisinde doğruyu yanlıştan ayırabilmek için de güçlü bir zihinsel muhakeme zemini sunmaktadır.

Sonuç olarak, bilgi çağında asıl mücadele silahlarla değil zihinler üzerinden yürümektedir. Hakikatin korunması, ancak sağlam bir usul anlayışıyla mümkündür. Müslümanlar bilgiye eleştirel, tahkik edici ve delil merkezli bir yaklaşımla yöneldikleri ölçüde algı operasyonlarına karşı direnç kazanacak; bireysel ve toplumsal kararlarını sahih bilgi üzerine inşa edebileceklerdir. Nitekim usul, yalnızca ilmî bir yöntem değil; hakikate ulaşmanın ve onu muhafaza etmenin vazgeçilmez anahtarıdır. Bu sebeple "Usûl olmadan vusûl olmaz." sözü, yalnızca fıkıh ilminin değil, bütün bir medeniyet tasavvurunun özlü bir ifadesidir.